ডাঙৰি ৰণাঙ্গনত মধ্যযুগৰ অসমৰ কৃষক প্ৰজাৰ শেষ প্ৰতিৰোধ

 ড^০ ৰক্তিম ৰঞ্জন শইকীয়া

মধ্যযুগৰ অসমৰ সকলোতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ সংঘটন হ’ল মোৱামৰীয়া বিদ্ৰোহ৷ অসমৰ ৰাজনৈতিক আৰু সমাজৰ জীৱনৰ অতি জটিল এই সন্ধিক্ষণটোত সমগ্ৰ আহোম ৰাজ্য হৈ পৰিছিল এখন যুদ্ধক্ষেত্ৰ৷ ৰজাঘৰীয়া আৰু প্ৰজাঘৰীয়াসকলৰ মাজৰ এই ৰক্তক্ষয়ী যুদ্ধবোৰৰ ভিতৰত এখন অতি নিৰ্ণায়ক যুদ্ধ হৈছিল তিনিচুকীয়া জিলাৰ ডাঙৰি অঞ্চলত৷ ১৮০৩ চনৰ শেষ ভাগত হোৱা এই যুদ্ধতে আহোম ৰাজ্যৰ ৰাজধানী ৰংপুৰত এৰা-ধৰাকৈ প্ৰায় ৫ টা বছৰ ৰাজত্ব কৰা মোৱামৰীয়া ৰজা ভৰত সিংহৰ মৃত্যু হয়৷ সেয়ে যুদ্ধনীতি আৰু কূটনীতিৰ দিশৰ পৰা ডাঙৰি যুদ্ধ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল৷ এই ডাঙৰি যুদ্ধৰ পটভূমি উপলব্ধি কৰিবলৈ আমি সময়ৰ নদীয়েদি কিছু উজাই যাব লাগিব৷ 

১৭৬৯ খ্ৰীষ্টাব্দত হোৱা মোৱামৰীয়াসকলৰ প্ৰথম বিদ্ৰোহৰ পাছত ৰজাঘৰে মোৱামৰীয়া অধিকাৰ অষ্টভূজ দেৱ, ডেকা অধিকাৰ সপ্তভূজ দেৱক (গাগিনী ডেকা) প্ৰমূখ্য কৰি পৰিয়ালৰ সকলো ব্যক্তিকে হত্যা কৰাইছিল৷[1] তাৰপাছৰ পৰাই মায়ামৰা সত্ৰৰ অস্তিত্ব নোহোৱাৰ দৰেই হৈছিল৷ ১৭৮২ খ্ৰীষ্টাব্দত হোৱা মোৱামৰীয়া দ্বিতীয় বিদ্ৰোহৰ পাছত দেশ জুৰি মোৱামৰীয়া সত্ৰৰ লগত সামান্যতমো সম্পৰ্ক থকা সকলোকে হত্যা কৰা হৈছিল৷[2] এই সমূহীয়া হত্যাকাণ্ডৰ পাছত ৰাজমন্ত্ৰী পূৰ্ণানন্দ বুঢ়াগোহাঁয়ে মায়ামৰা সত্ৰৰ আদিগুৰু অনিৰূদ্ধদেৱৰ সৰু পুতেকৰ আজোনাতি পীতাম্বৰ দেৱক বিচাৰ-খোচাৰ কৰাই উত্তৰপাৰৰ ডফলা পৰ্বতৰ নামনিত পায়গৈ৷[3] তেওঁকে আনি পূৰ্ণানন্দ বুঢ়াগোহাঁয়ে ১৭৮৪ খ্ৰীষ্টাব্দত মাজুলীৰ অগ্নিচাপৰি নামৰ ঠাইত এখন সত্ৰ পতাই নতুন মোৱামৰীয়া গুৰু হিচাপে সংস্থাপন দিয়ে৷[4] সেইবছৰেই ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰপাৰে হৰিহৰ তাঁতীৰ নেতৃত্বত ডফলাসকলৰ সহযোগত মোৱামৰীয়াসকলে পুনৰ বিদ্ৰোহ আৰম্ভ কৰিলে৷ উত্তৰপাৰে জয়লাভ কৰাৰ পাছত বিদ্ৰোহীসকলে হৰিহৰ তাঁতীৰ নেতৃত্বত এটা শক্তিশালী বিদ্ৰোহী বাহিনীয়ে লোহিত সুঁতি অতিক্ৰম কৰি মাজুলীত ভৰি দিলে৷ লগেলগে পীতাম্বৰদেৱে বিদ্ৰোহীৰ লগত যোগ দি উত্তৰপাৰে দিখৌমুখৰ বিপৰীতে অৱস্থান ল’লে৷[5] তাৰপাছত পীতাম্বৰদেৱে এদিন ব্ৰহ্মপুত্ৰ অতিক্ৰম কৰি দিখৌমুখৰ কাষতে কোঠ মাৰিলে৷ ১৭৮৮ খ্ৰীষ্টাব্দৰ প্ৰথম ভাগত বিদ্ৰোহীসকলে ৰাজধানী অধিকাৰ কৰাৰ পাছত পীতাম্বৰ দেৱে ৰংপুৰতে অৱস্থান ল’লে৷ ৰংপুৰত হৰিহৰ তাঁতীয়ে যোগেন্দ্ৰ নাম লৈ ৰাজপাট ল’লে৷ ১৭৯১ চনত পীতাম্বৰদেৱে যোগেন্দ্ৰক অপসাৰণ কৰি তেওঁৰ সম্পৰ্কীয় (?) ডেকাঅধিকাৰ ভৰথীক সিংহাসনত বহুৱাবলৈ সক্ষম হৈছিল৷[6] ভৰথী ১৭৯১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ফেব্ৰুৱাৰি-মাৰ্চ মাহত (১৭১৩ শকৰ ফাগুণ মাহত) সিংহাসনত উঠে৷[7] ৰজা হৈ ভৰথীয়ে ভৰত সিংহ নাম লয়৷ কেপ্তেইন হেনেই (Captain S. O. Hannay, 40^th Regiment, N.I. Assistant Commissioner in Assam) তেওঁৰ এটা টোকাত মোৱামৰীয়াসকলে পতা কেইবাজনো ৰজাৰ লগত কোনো এক বৰটীয়াৰ কথাও উল্লেখ কৰিছে৷[8] হেনেৰ মতে বৰটীয়াই ৰংপুৰ অধিকাৰ কৰি ৰাজত্ব কৰিছিল আৰু বৃটিছ সৈন্যৰ আগমনৰ পাছতে ৰংপুৰ এৰি পলায়ন কৰিছিল৷[9] ভৰত সিংহৰ ৰাজত্বকালৰ লগত বৰটীয়াৰ ৰাজত্বকাল মিলি যায়৷ গতিকে ‘বৰটীয়া’ শব্দটো ‘ভৰথী’ৰে অপভ্ৰংশ৷ বৰটীয়াই ভৰত সিংহ নাম লৈছিল৷[10]

ভৰথীয়ে ১৭৯৪ খ্ৰীষ্টাব্দত কেপ্তেইন ৱেলচৰ আগমনৰ সময়ত সাময়িকভাৱে ৰংপুৰ এৰিবলগীয়া হৈছিল যদিও ৱেলচৰ প্ৰস্থানৰ পাছত আহোম ৰাজধানী যোৰহাটলৈ তুলি নিয়া হ’ল৷ সেই সুযোগতে পুনৰ ভৰত সিংহই ১৭৯৪ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ডিচেম্বৰ বা ১৭৯৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ জানুৱাৰিত ৰংপুৰ অধিকাৰ কৰে৷[11] ১৭৯৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ আগষ্টত ৰজা গৌৰীনাথ সিংহৰ মৃত্যুৰ পাছত কমলেশ্বৰ সিংহ পাটত উঠে৷ ১৮০১ খ্ৰীষ্টাব্দত হোৱা যুদ্ধত ৰজাঘৰীয়া সৈন্যই ৰংপুৰ অধিকাৰ কৰে৷ পীতাম্বৰদেৱ বন্দী হয় আৰু ভৰথী ৰজা পলাই যায়৷[12]

এইবাৰ ভৰথী ৰজাই বুঢ়ী দিহিঙৰ উজনি অংশত চিংফৌসকলৰ গাঁৱত আশ্ৰয় গ্ৰহণ কৰিলে৷ চিংফৌ আৰু মোৱামৰীয়াসকলৰ সন্মিলিত বাহিনীৰ বিৰূদ্ধে স্বৰ্গদেৱে ১৭২৩ শকত (১৮০১ খ্ৰীষ্টাব্দ) অভিযান পঠাই চিংফৌসকলক পৰাস্ত কৰিলে৷[13] চিংফৌসকলে আহোম স্বৰ্গদেৱৰ ওচৰত আত্মসমৰ্পন কৰাত ভৰত সিংহই তেওঁৰ সহযোদ্ধাসকলক লৈ বেংমৰাৰ সৰ্বানন্দ সিংহৰ ৰাজ্যৰ একেবাৰে উত্তৰ দিশেদি ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ পাৰে পাৰে ডিব্ৰু-চৈখোৱাৰ মাজেৰে আগবাঢ়ি গৈ ডাঙৰি নদীৰ পাৰ পালেগৈ৷ তাৰপাছত বিদ্ৰোহী বাহিনীটোৱে ডাঙৰি নদীৰ পাৰে পাৰে পূৱদিশে কিছুদূৰ গমন কৰি ডাঙৰি অঞ্চলত এটা শক্তিশালী কোঠ নিৰ্মাণ কৰিলে৷[14]

       ডাঙৰি অঞ্চলৰ বিদ্ৰোহীৰ শিৱিৰটোৰ বিষয়ে ৰাজকীয় চোৰাংচোৱাই সেইসময়ৰ আহোম ৰাজ্যৰ ৰাজধানী যোৰহাটত খবৰ দিলেগৈ৷ গতিকে ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীয়েদি ডেকাফুকনৰ নেতৃত্বত এটা সৈন্যবাহিনী ডাঙৰি অভিমুখে ৰাওনা কৰি দিয়া হ’ল৷ এই বাহিনীটো উজাই গৈ ধলা অঞ্চলত অৱতৰণ কৰি তাৰ পৰা স্থলপথেদি ডাঙৰিৰ ফালে আগবাঢ়িল৷ ডাঙৰি নদীৰ পাৰত মোৱামৰীয়াসকলে প্ৰতিৰোধ আৰম্ভ কৰিলে৷ কিন্তু ইংৰাজৰ পৰা আহৰণ কৰা উন্নত আগ্নেয়াস্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰি প্ৰথমৰ পৰাই ডেকাফুকনৰ সৈন্যবাহিনীয়ে যুদ্ধত প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিবলৈ সক্ষম হ’ল৷ প্ৰচণ্ড যুদ্ধৰ পাছত বিস্তৰ ক্ষতিৰ সন্মূখীন হৈ ৰজা ভৰত সিংহই তেওঁৰ অৱশিষ্ট বাহিনীটো লৈ ডাঙৰিৰ গভীৰ অৰণ্যলৈ সোমাই গ’ল৷ সেই কালত ডাঙৰিৰ অৰণ্য ডাঙৰি অঞ্চলত আৰম্ভ হৈ বৰ্তমানৰ অৰুণাচলৰ পাহাৰলৈকে বিস্তৃত আছিল৷[15]

       বোধহয় ভৰত সিংহই ডাঙৰিৰ অৰণ্যৰ মাজেৰে গৈ অৰুণাচলৰ পাহাৰত আশ্ৰয় লোৱাৰ পৰিকল্পনা কৰিছিল৷ কিন্তু ৰাজকীয় সৈন্যদলেও অৰণ্যৰ মাজেৰে বিদ্ৰোহীসকলক অনুসৰণ কৰি এঠাইত তেওঁলোকক ঘেৰি ধৰিলে৷ অৱৰুদ্ধ হৈছে বুলি জানিব পাৰি ভৰত সিংহই নিজেই ওলাই আহি অৱৰোধত অংশ লোৱা সেনানায়ক নচিপ সিংহৰ দলটোক আক্ৰমণ কৰি এজন চিপাহীক যাঠীৰে আঘাত কৰিলে৷ সেই সময়তে আহোম সেনাদলটোৰ যোগী সিংহ নামৰ চিপাহীজনে ভৰত সিংহলৈ লক্ষ্য কৰি গুলীচালনা কৰাত গুলীয়ে গৈ ভৰত সিংহৰ কৰঙণত আঘাত কৰিলে৷ বীৰ ভৰত সিংহই কিন্তু আঘাতলৈ ভ্ৰুক্ষেপ নকৰি বন্দুকধাৰী চিপাহীজনৰ বন্দুকটোৰ নলীডালত ধৰি কাঢ়ি ল’বলৈ যত্ন কৰিলে৷ সেই সময়তে আন দুজন চিপাহীয়ে সঙ্গীনেৰে খুঁচি ভৰত সিংহক হত্যা কৰিলে৷[16]

       এনেদৰেই ডাঙৰিৰ ৰণাঙ্গণত শেষ প্ৰতিৰোধ আগবঢ়াই ৰংপুৰৰ মোৱামৰীয়া ৰজা বীৰ ভৰত সিংহৰ বীৰগতি প্ৰাপ্তি হ’ল৷ ভৰত সিংহৰ মৃতদেহ যোৰহাটলৈ আনি খুটিয়াপোতাৰ মোৱামৰীয়া গাঁৱৰ মাজত পিঙত দি থোৱা হ’ল৷ ডাঙৰিত মোৱামৰীয়াসকল পৰাস্ত হ’ল যদিও ডাঙৰিৰ ৰণাঙ্গণৰ বাতৰিয়ে সদায়েই মুক্তিকামী কৃষক পাইক খাতিখোৱা জনতাক উদ্বুদ্ধ কৰি আহিছে৷ ডাঙৰি পৱিত্ৰভূমিত ভৰত সিংহৰ শেষ প্ৰতিৰোধৰ স্থানক চিনাক্ত কৰি সেই যুদ্ধৰ স্মৃতিক সংৰক্ষণ কৰাতো উত্তৰ পুৰুষৰ দায়িত্ব৷

তথ্যসূত্ৰ:

১. বৰা, ডাঃ ধ্ৰৱজ্যোতি (২০২২): কৃষক বিদ্ৰোহী সৈনিক ৰাজন, বনলতা, পানবজাৰ, গুৱাহাটী-১

২. ভূঞা, ডঃ সূৰ্য্য কুমাৰ (২০১৪): স্বৰ্গদেউ ৰাজেশ্বৰ সিংহ, অসম প্ৰকাশন পৰিষদ, গুৱাহাটী অসম৷

৩. ভূঞা, সূৰ্য্য কুমাৰ (সম্পা)(১৯৯০): তুংখুঙ্গীয়া বুৰঞ্জী,, বুৰঞ্জী আৰু পুৰাতত্ত্ব বিভাগ, অসম চৰকাৰ, গুৱাহাটী

৪. শইকীয়া, ডঃ নগেন (সম্পা)(২০১৪): বেণুধৰ শৰ্মা ৰচনাৱলী, (দ্বিতীয় খণ্ড), অসম প্ৰকাশন পৰিষদ, গুৱাহাটী-২১

৫. Hannay, Captain S.O. (1838): A short account of the Moa Month sect, and of the country at present occupied by the Bor Senaputtee, Journal of the Asiatic Society of Bengal, Vol. No. 80. pp. 671-679

৬. S K Bhuyan (1974): Anglo Assamese Relations 1771-1826, Lawyers Book Stall, Panbazar, Guwahati, 1974

লেখকৰ ঠিকনা:

মূৰব্বী অধ্যাপক, ভূতত্ত্ব বিভাগ

জগন্নাথ বৰুৱা বিশ্ববিদ্যালয়