কোম্পানীকথা

১. কোম্পানীৰ আমোল

অতি পুৰণি কালত, মানুহৰ সভ্যতাই ভালে কেইহাজাৰমান বছৰ অতিক্ৰম কৰালৈকে মানুহ আছিল সমাজপ্ৰিয়, পৰস্পৰৰ সৈতে সম্পৰ্কিত হ’ব খোজা এটা জৈৱ প্ৰজাতি৷ অতি সাম্প্ৰতিক কালতো মানুহৰ কথা ক’বলৈ যাওঁতে সততে কৈ পেলোৱা হয় : মানুহ সমাজপ্ৰিয়৷ এই উক্তিষাৰ কিমানদূৰ স্বতঃস্ফুৰ্ত সি সন্দেহৰ বিষয়৷ এই প্ৰসংগটোৱে অৱলীলাক্ৰমে টানি আনিছে কোম্পানী-সভ্যতা বা কোম্পানী আমোল প্ৰসংগটো৷ জগতৰ সৰ্বত্ৰ একে চৰিত্ৰৰ হ’লেও, ভাৰতবৰ্ষৰ পৰিসীমাৰ মাজতে আমি সীমাৱদ্ধ হৈ থাকিম৷

প্ৰাচীন যুগক বাদ দিছোঁ,  মধ্যযুগৰ কথা ধৰোঁ৷ বিভিন্ন সম্ৰাটে ভাৰতবৰ্ষৰ একোটা বৃহত্তৰ ভৌগোলিক অঞ্চল শাসন কৰিলে কেইবাশ বছৰ৷ সেই সাম্ৰাজ্যৰ সমান্তৰালকৈ বহুতো ক্ষুদ্ৰ ৰাজ্যও চলি থাকিল : কিছুমান স্বাধীন চেতা, সাহসী, আত্মসন্মানবোধসম্পন্ন লোকৰ কাৰণে, কিছুমান পদলেহনকাৰী সুবিধাবাদী আত্মস্বাৰ্থপৰায়C লোকৰ কাৰণে৷ বৰ্তমানৰ বৃহৎ ৰাষ্ট্ৰ আৰু ক্ষুদ্ৰ ৰাষ্ট্ৰবোৰৰ যিখন চিত্ৰ সৰ্বত্ৰ (বিশ্বত) দেখা যায়,  মধ্যযুগৰ ভাৰতবৰ্ষৰো ৰাজনৈতিক চিত্ৰখন তেনেকুৱাই৷ সেই সময়তো বহুদূৰ ৰাজনীতি আৰু অৰ্থনীতি পৰিপূৰক আছিল যদিও ব্ৰিটিছসকলে এই দেশত আৰম্ভ কৰা অৰ্থনীতি-নিৰ্ভৰ ৰাজনীতি প্ৰাচীন বা মধ্যযুগৰ ভাৰতবৰ্ষত নাছিল৷ সম্পদৰ কাৰণে মাজে মাজে শত্ৰুতা হৈছিল; কিন্তু একে কাৰণত সাপ হৈ খোঁটা বেজ হৈ জৰা চৰিত্ৰ শাসকবৰ্গৰ নিয়মীয়া চৰিত্ৰ হৈ পৰা নাছিল৷

পিছে যিটো নাছিল, সেইটো আৰম্ভ কৰিলে ব্ৰিটিছ নামৰ বনিয়া জাতিটোৱে৷ এই জাতিটোক বনিয়া বোলাৰ একমাত্ৰ কাৰণটো এইটোৱেই যে, আমি ভাৰতীয় মহাজাতিয়ে ব্ৰিটিছৰ বনিয়া চৰিত্ৰটোহে দেখা পালোঁ আৰু শিকিলোঁ৷ চৰিত্ৰটো কেনে আছিল?

চৰিত্ৰটো আছিল বৰ্তমানে অসমত বিভিন্ন কাৰ্য-কাৰণসূত্ৰে বসবাস কৰা বিহাৰী বা মাৰোৱাৰীসকলৰ দৰে৷ এই দেশত থাকি, ইয়াৰে বতাহ-পানীৰে পুষ্ট হৈ থাকি ইয়াতে নিজৰ জন্মস্থানৰ উন্নতিৰ সপোন দেখি, ইয়াৰে লোকক ধাৰে  নামাৰি গদীৰে মাৰি কোৰোনাৰে ধন-বিত চপাই নি নিজৰ জন্মস্থানখন ধনী কৰাটোৱেই যিসকলৰ চৰিত্ৰ সেইসকলে আজিৰ তাৰিখতো বিহাৰ বা ৰাজস্থানক দেছ (দেশ) আৰু অসমক বিদেছ (বিদেশ) বুলি ভাবে৷ ব্ৰিটিছসকল অৱশ্যে স্পষ্ট আছিল৷ কাৰণ ভাৰতবৰ্ষ কাহানিও ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ অভিন্ন অঙ্গ নাছিল৷ সেয়েহে তেওঁলোকে উপনিৱেশ হিচাপে খোলা খুলিকৈয়ে এই দেশখনক ব্যৱহাৰ কৰিছিল৷ আমাৰ নিজৰ দেশৰ অনা-অসম ৰাজ্যৰ দেশী-ভাইসকলে যেনিবা অসমখনক উপনিৱেশ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিলেও খোলা খুলিকৈ উপনিৱেশ বুলি নকয়৷

সি যি নহওক, ব্ৰিটিছৰ চৰিত্ৰ আছিল যিমান পাৰি কম সময়ত,  কম কষ্ট আৰু অৰ্থসম্পদ ব্যয়েৰে এই দেশৰ লাভজনক ঐশ্বৰ্য-সম্ভাৰ নিজৰ দেশলৈ লৈ যোৱাটো৷ তাকে কৰিবলৈ যাওঁতে তেওঁলোকে ভাগ-ভাগ কৰি শাসন কৰা (devide and rule) ৰ নীতিটো আৱিষ্কাৰ কৰিছিল অতি কাৰ্যকৰীৰূপে৷ পিছে এমুঠা ইকৰা ভাঙিব নোৱাৰা অথচ এডালি এডালিকৈ সহজে ভাঙিব পৰা বুঢ়াৰ পুতেকহঁতৰ সেই সাধুটো ভাৰতবৰ্ষৰ সৰ্বত্ৰ প্ৰচলিত হোৱা সত্ত্বেও আমি ভাৰতীয়ই ব্ৰিটিছৰ সেই নীতিৰ প্ৰতিবাদ কাহানিও কৰিব নোৱাৰিলোঁ৷ বৰং নীতিটো ভালকৈ শিকিহে ল’লোঁ৷

ব্ৰিটিছ-পূৰ্ব কালৰ ভাৰতীয় সমাজত স্থান-ভেদে কিছু হীন-ডেঢ়ি থাকিলেও মানুহৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কৰ যি সুস্থ বাতাৱৰণ আছিল তাক আধুনিকতাৰ দোহাই দি আমিয়েই ভৰিৰে মোহাৰি পেলাবলৈ আৰম্ভ কৰিলো৷ নিজৰ আত্মজৰ বিৰোধিতা কৰাৰ বিনিময়ত দুটা চকচকীয়া টকাৰ চিক্‌‌মিকনি দেখিয়েই বিক্ৰী হৈ যোৱাৰ চৰিত্ৰটো অৱশ্যে ব্ৰিটিছৰ নিজৰ তেজত নাছিল যদিও আমাৰ তেজত সেইবিধ জিন তেওঁলোকে বাৰুকৈয়ে ৰোপণ কৰি থৈ গ’ল৷

এনেকৈ অনেক কিবাকিবি নিজকে ধবংস কৰিবপৰা চৰিত্ৰ আমাক ব্ৰিটিছে দিলে৷ এতেকে ব্ৰিটিছ বৰ বেয়া মানুহ৷

কিন্তু সেই ব্ৰিটিছেই আমাক শিকালে মাটিৰ তলৰপৰা কেনেকৈ তেল বা কয়লা উলিয়াব লাগে, সেই তেল বা কয়লাৰে কেনেকৈ ইঞ্জিন চলাব লাগে, হাবি কাটি কেনেকৈ বাট-পথ সজাব লাগে, বন্য জীৱ-জন্তুৰ ৰক্ষণাবেক্ষণৰ বাবে কেনেকৈ হাবি-বন সংৰক্ষণ কৰিব লাগে, সামাজিক শৃংখলা আৰু অপৰাধবোধৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে কেনেকৈ আৰক্ষী-বাহিনী বোলা মানুহৰ দল এটা গঠন কৰিব লাগে, মানুহ বোলা জীৱবিধৰ পোৱালিবোৰক কেনেকৈ সময়ৰ সমানুপাতিকভাৱে শিক্ষিত কৰি তোলাৰ ব্যৱস্থা কৰিব লাগে; বৃহত্তৰ ভৌগোলিক অঞ্চল একোটা য’ত বিভিন্ন ভাষা-ভাষী, বিভিন্ন লোকাচাৰ পালক মানুহৰ বসতি, য’ত পৰ্বত-জলাহৰপৰা মৰুভূমিলৈকে থকাৰ ফলত বিভিন্ন প্ৰাকৃতিক সমস্যা চিৰবিদ্যমান- তেনে একোটা অঞ্চলক কিদৰ একোটা শাসনযন্ত্ৰৰ অধীনত শাসন চলাব পৰা যায় ইত্যাদি৷

এতেকে, ব্ৰিটিছ বোলা মানুহজনে বণিয়া-চৰিত্ৰ আৰু ভাই-ভাইৰ মাজত খোৱা-কামোৰা কৰাৰ বাটকে দেখুৱাই যোৱা নাই; ভাল কথাত বহুখিনি চকুত আঙুলি দি বুজাই গৈছে৷

পিছে স্বাধীনতাৰ সত্তৰ বছৰৰ পাছত আমি কি পাইছোঁ, কি দেখিছোঁ, আমাৰ জাতীয় বা ৰাষ্ট্ৰীয় চৰিত্ৰ কিম্বা সামাজিক চৰিত্ৰৰ কিমানদূৰ উৎকৰ্ষ সাধন হৈছে সি চিন্তনীয়৷ একে সময়তে তুলনা কৰি চাব পাৰি জাপান নামৰ দেশখন আৰু আমাৰ দেশখনক৷ আমাৰ স্বাধীনতালাভৰ দুবছৰৰ পূৰ্বে জাপানখনক মহতিয়াই পেলোৱা হৈছিল৷ পৰৱৰ্তী সুদীৰ্ঘকালৰ কাৰণে জাপানী মানুহক দি যোৱা হৈছিল দুৰাৰোগ্য ৰোগৰ কাৰণ কিছুমান৷ তাৰ পূৰ্বকালৰ জাপানীসকলো ভাৰতীয়ৰ সমান আগবঢ়া নাছিল- একো দিশতে৷

কিন্তু ফিনিক্স পখীৰ দৰে জাপানী জাতি শ্মশানৰ জ্বলন্ত চিতাৰ পৰা মূৰ দাঙি উঠিল৷ তাৰ বিপৰীতে আমি আৰম্ভ কৰিলোঁ এক প্ৰকাৰ নতুন কোম্পানীৰ আমোল৷ মানৱীয় দৃষ্টিত এই নতুন যুগটো দৰাচলতে কেনে ৰূপৰ?

২. নব্য কোম্পানী আমোল

ব্ৰিটিছে সাজি থৈ যোৱা ৰাস্তাকেইটাতে (সকলো ক্ষেত্ৰৰ - শিক্ষা, ব্যৱসায়-বাণিজ্য, আভ্যন্তৰীণ শাসন, নিৰ্মাণ আদি) কাষে কাষে আৰু দুচপৰামান মাটি চপাই দি ওপৰত আলকতৰা আৰু শিলগুটি কেইটামান দি কৰা নৱীকৰণ বা প্ৰশস্তকৰণতে আমাৰ যাত্ৰা সীমাৱদ্ধ হৈ থাকিল৷ আক্ষৰিক অৰ্থত ৰাস্তা-ঘাটৰ কথা ভাবিলেই দেখা যায়,  স্বাধীনতাৰ প্ৰায় পঞ্চাশ বছৰৰ পাছতহে ভাৰতীয় মানুহে নিজা উদ্যোগত ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ নিৰ্মাণ কৰিবলৈ (যিমান বিসঙ্গতিপূৰ্ণ বা অপৰিকল্পিতই নহওক কিয়) কল্পনা কৰিব পাৰিলে৷ সমান্তৰাল সময়ত কিন্তু জাপানত বিশ্বৰ দ্ৰুততম ৰে’লগাড়ী চলি আছিল;  সেইখন জাপানত,  য’ত দিনটোত গড়ে তিনিটাকৈ ভূমিকম্প হয়৷

আকৌ আগৰ ঘূৰণীয়া মেজমেলত বহি হাউছ অৱ লৰ্ডছক সন্তুষ্ট কৰিবগৈ লগা অৱস্থাটো পৰ্যবসিত হ’ল যিকোনো দাবী পূৰাবলৈ ভাৰতৰ যিকোনো ৰাজ্যৰ লোক দিল্লীলৈ দৌৰিব লগা হোৱালৈ৷ ই স্বাভাৱিক৷ কাৰণ প্ৰতিখন ৰাজ্যতে ৰাজ্যিক ৰাজধানীহে পাতিব পাৰি,  ৰাষ্ট্ৰৰ ৰাজধানী পাতিব পৰা নাযায়৷

পিছে নব্য কোম্পানী আমোল হ’লগৈ এনেকুৱা : দিনটো হাজিৰা কৰি উঠি বিয়লি হাজিৰা টকাকেইটাৰ কাৰণে আন্দোলন কৰিবগৈ লগা হ’ল৷ নতুন নতুন ধনীৰে ভৰি পৰিল আমাৰ দেশ আৰু দুখীয়াৰ ফুটা কলহৰ ফুটাটো ক্ৰমে ডাঙৰ হৈ হৈ গৈয়ে থাকিল৷

কিয় হ’ল এনেকুৱা?

ব্ৰিটিছ নামৰ জাতিটোৰ আত্মসন্মানবোধলৈ আমি কাহানিও মনকে নকৰিলোঁ৷ বেজবৰুৱাই লিখিবৰ লেখিয়া,  ইংলেণ্ডৰ ম’হৰ গুৱালকো আমি ছাতি নমাই প্ৰণাম জনালোঁ৷ কিন্তু আমাৰ ডাঙৰীয়াসকলে সেই ব্ৰিটিছৰ চিপাহী-চন্তৰীৰ পৰাও নিজে চেলাম এটা ল’বলৈ যত্ন নকৰিলোঁ৷

আমি ব্ৰিটিছৰ পৰা ইংৰাজী শিকিলোঁ৷ এনেকৈ শিকিলো যে এই ভাষাটো নহ’লে আমি তেনেই পংগু হৈ পৰিম৷ আমাৰ ভাষা-সাহিত্যৰ আলোচনাৰ বেলিকা কথাই কথাই ইংৰাজী আৰু ইংৰাজীৰ মাধ্যমেদি আন বিদেশী ভাষা-সাহিত্যৰ উদ্ধৃতি দি নিজৰ জ্ঞান জাহিৰ কৰিবলৈ যত্ন কৰি নিজকে জাকত জিলিকা কৰিবলৈ যত্ন কৰিলোঁ; কিন্তু নিজৰ সেই জ্ঞান-বুদ্ধিৰে আমাৰ সাহিত্য-সংস্কৃতিক ইংৰাজীৰ জৰিয়তে বিশ্বসভালৈ আগবঢ়াই দিয়াৰ সাহস নকৰিলোঁ৷ অথচ কথাই কথাই ‘অসমীয়া ভাষা জগৎ সভালৈ যাব’ বোলা জ্যোতিপ্ৰসাদৰ সেই অমৰ বাণীষাৰ উদ্ধৃত কৰি জ্যোতিপ্ৰসাদকো অপমান কৰিলোঁ৷ গান্ধী নামৰ মহাপুৰুষজনাৰ নীতি-আদৰ্শৰে চলিব খুজি আমি তেওঁকো বিক্ৰী কৰিলোঁ অসৎ উপায়েৰে টকা ঘটি, দেশৰ ৰাজহ বৃদ্ধিৰ নামত দেশৰ ডেকা শক্তিকে অলায়ক কৰি তুলিব পৰাকৈ পদূলিয়ে পদূলিয়ে সুৰাৰ পোহাৰ পাতি,  সেই সুৰাৰ বিনিময়-মূল্য স্বৰূপ টকা-পইচাত সেইজন গান্ধীৰে ছবি ছপা কৰি!

আমি ধনী হ’লোঁ৷ আগৰ খেৰ-বাঁহৰ ঘৰৰ ঠাইত পকীঘৰ হ’ল,  নাও আৰু গৰু-গাড়ী, কেঁকোৰা দোলাৰ ঠাইত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মানৰ গাড়ীৰ মালিক হ’লোঁ৷ লাখ লাখ টকাৰ মালিক হৈ দৈনিক হাজাৰ টকা ল’ৰা-ছোৱালীৰ পকেট-মানি হিচাপে দিব পৰা হ’লোঁ৷ কিন্তু আমি হেৰুৱাই পেলালো আমাৰ শিপা৷ আমি আকাশীলতা হ’লোঁ৷

গপত গঙ্গাটোপ হ’লোঁ আমি৷

হকে-বিহকে আমি ভাষা-সাহিত্য-সংস্কৃতিৰ, সমাজৰ, পিছপৰা শ্ৰেণীৰ, প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগত বিপৰ্যস্ত আৰু সৰ্বস্বান্তসকলৰ সেৱাৰ অৰ্থে লাখ লাখ টকীয়া শিল্পীৰ বিচিত্ৰানুষ্ঠান পাতিব পৰাও হ’লোঁ৷

প্ৰযুক্তিবিদ্যা আৰু ধনবলৰ সহায়ত আমি ৰাতিটোৰ ভিতৰতে কবি-সাহিত্যিকো হ’ব পৰা হ’লোঁ৷ অলপ তেল মালিচ পায়েই অযোগ্যজনক গুৰুত্বপূৰ্ণ আসন দি আমি নিজে নিজৰ আত্মসন্মানৰো মূৰ পুৰি খালোঁ, নিজে শোষিত হৈ আনৰ হাঁহিয়াতৰ পাত্ৰও হ’লোঁ৷ যি কাম কৰি আমি লাজত লুকাব লাগে, তেনে কাম কৰি বুকু ফিন্দাই বাহাদুৰী প্ৰদৰ্শন কৰি আমি লাজ নোপোৱা হ’লোঁ৷

আমি নিলাজ হ’লোঁ৷

নতুন নতুন কোম্পানীবোৰত কিস্তি কিস্তিকৈ দিবলগীয়া ধন আদায় দি দৰমহা প্ৰাপ্তিৰ আধাঘণ্টাৰ পাছতে নাঙঠ ফকিৰ হোৱাদি ঠায়ে ঠায়ে বিসৰ্জন দিওঁতে দিওঁতে আমাৰ লাজ-কাজবোৰ দেখোন নোহোৱাই হ’ল৷