ড০ অনিল চন্দ্ৰ বৰা
ই সকলো বস্তুকে দুটা মূল
ভাগত বিভক্ত কৰে :
১/ ফাৰ্মিয়ন (য’ৰ পৰা পদাৰ্থ
গঠিত হয়)
আমি স্পৰ্শ কৰা সকলো বস্তুৱেই
এই ১২টা কণিকাৰে গঠিত :
ইয়াৰে প্ৰথম ছ-টাক কোৱাৰ্ক কোৱা হয়৷ এইবোৰ একেলগে গোট খাই প্ৰ’টন আৰু নিউট্ৰন গঠন কৰে৷ কোৱাৰ্কৰ ছ-টা অনন্য প্ৰকাৰ (বা “স্বাদ”) আছে: আপ, ডাউন, চাৰ্ম, ষ্ট্ৰেঞ্জ, টপ, বটম৷ দৈনন্দিন বিষয়ত আপুনি বেছিভাগেই আপ আৰু ডাউন কোৱাৰ্কৰ সন্মুখীন হয়, কিয়নো ইহঁতে প্ৰ’টন আৰু নিউট্ৰন গঠন কৰা উপাদান৷
দ্বিতীয় ভাগটো হৈছে লেপটন৷ এই গোটত ইলেক্ট্ৰ’ন আৰু প্ৰায় ভৰহীন নিউট্ৰিন’সমূহ অন্তৰ্ভুক্ত৷ ষ্টেণ্ডাৰ্ড মডেলত ছয়টা সুকীয়া লেপটন আছে আৰু ইহঁতক তিনিটা প্ৰজন্মৰ পদাৰ্থত বিভক্ত কৰা হৈছে৷ ছয়টা লেপটন তিনিটা যোৰত সংগঠিত, প্ৰতিটো যোৰত এটা আধানযুক্ত কণা আৰু এটা নিৰপেক্ষ কণা (এটা নিউট্ৰিন') থাকে: ইয়াৰে প্ৰথম প্ৰজন্মটো হ’ল ইলেক্ট্ৰ’ন আৰু ইলেক্ট্ৰ’ন নিউট্ৰিন’৷ ইলেক্ট্ৰ’ন আটাইতকৈ সুস্থিৰ আৰু ই পৰমাণুৰ এটা প্ৰাথমিক উপাদান৷ দ্বিতীয় প্ৰজন্মটো মিউন আৰু মিউন নিউট্ৰিনো৷ মিউয়ন মূলতঃ ইলেক্ট্ৰ’নৰ বহুত গধুৰ, অস্থিৰ সংস্কৰণ৷ তৃতীয় প্ৰজন্মটো হ’ল টাউ আৰু টাউ নিউট্ৰিনো৷ টাউ সকলো লেপটনৰ ভিতৰত আটাইতকৈ গধুৰ আৰু ই অতি দ্ৰুতগতিত ক্ষয় হয়৷
২) বছন (যাৰ পৰা বল সৃষ্টি হয়)
এই কণিকাবোৰে “দূত” হিচাপে
কাম কৰে, পদাৰ্থ কণিকাৰ মাজত উৰি ইহঁতক কেনেকৈ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া কৰিব লাগে সেই বিষয়ে
কয়৷ বছন সমূহ এনে ধৰণৰ-
গ্লুয়ন : এই বছন সমূহে
শক্তিশালী শক্তি কঢ়িয়াই লৈ ফুৰে, পৰমাণুৰ ভিতৰত কোৱাৰ্কক একেলগে ধৰি ৰাখে৷
ফ’টন : ফ‘টনে পোহৰ আৰু বিদ্যুতৰ বাবে দায়বদ্ধ বিদ্যুৎচুম্বকীয় শক্তি কঢ়িয়াই লৈ ফুৰে৷
W আৰু Z বছন : এই বছন সমূহে
দুৰ্বল শক্তি কঢ়িয়াই লৈ ফুৰে, যিয়ে তেজস্ক্ৰীয় ক্ষয় নিয়ন্ত্ৰণ কৰে৷
হিগছ ব’ছন : ইয়েই হৈছে আন কণিকাৰ লগত ক্ৰিয়া কৰি ভৰ দিয়া বিখ্যাত “গড পাৰ্টিকেল”৷
অবিশ্বাস্যভাৱে সফল হ’লেও ষ্টেণ্ডাৰ্ড মডেলটো অসম্পূৰ্ণ কাৰণ ইয়াত মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তি অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হোৱা নাই আৰু এই মডেলে ডাৰ্ক মেটাৰ কিহৰ পৰা গঠিত সেই কথা বুজাব নোৱাৰে৷ ষ্টেণ্ডাৰ্ড মডেলটো অসম্পূৰ্ণ কাৰণ মাধ্যাকৰ্ষণ, ডাৰ্ক মেটাৰ আৰু এণ্টিমেটাৰৰ ওপৰত পদাৰ্থই কিয় আধিপত্য বিস্তাৰ কৰে, সেই বিষয়ে ব্যাখ্যা কৰাত ব্যৰ্থ৷ ২০২৫–২০২৬ চনতলৈকে হোৱা পৰীক্ষাসমূহে এই তত্ত্বটোক ইয়াৰ পৰিসীমা দেখুৱাই দিছে৷ এই তত্ত্বৰ কেইবাটাও “বিজুতি”ৰ পৰা অনুমান কৰা হৈছে যে অৱশেষত নতুন পদাৰ্থবিজ্ঞান দিগন্তত অহাৰ পথত৷
শেহতীয়া গৱেষণা (২০২৫–২০২৬) :
ফাৰ্মিলেবত Muon g-2 পৰীক্ষাই ২০২৫ চনত তৃতীয় আৰু
চূড়ান্ত দৌৰ সমাপ্ত কৰিলে, ইয়াৰ পূৰ্বৰ ফলাফল আজিলৈকে সৰ্বোচ্চ নিখুঁততাৰে নিশ্চিত
কৰিলে৷ ফলাফলসমূহে ষ্টেণ্ডাৰ্ড মডেলৰ তাত্ত্বিক ভৱিষ্যদ্বাণীৰ সৈতে দেখুৱাইছে যে অনাৱিষ্কৃত
কণা বা বলে মিউয়নৰ চুম্বকীয় ক্ষমতাক প্ৰভাৱিত কৰিছে৷
২০২৫-২৬ চনত লাৰ্জ হেড্ৰন
কলাইডাৰ (LHCb পৰীক্ষা)ৰ গৱেষকসকলে B-mesons ৰ নতুন, বিৰল ক্ষয়ৰ ৰিপৰ্ট দিছে, যাৰ
ফলাফল ষ্টেণ্ডাৰ্ড মডেলৰ ভৱিষ্যদ্বাণীৰ পৰা পৃথক৷ ইয়াৰ পৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে বি-মিছনবোৰ
আশা কৰা ধৰণে সঘনাই ক্ষয় নহ'বও পাৰে, যিয়ে “লেপ্ট'কুৱাৰ্ক” বা অন্যান্য নতুন কণিকাৰ
দিশলৈ আঙুলিয়াই দিয়ে৷
এতিয়া দেখা গৈছে নতুন প্ৰ'টন-সদৃশ কণা আৱিষ্কাৰ (মাৰ্চ ২০২৬)৷ LHCb সহযোগিতাই এটা নতুন বেৰিয়ান (কোৱাৰ্কৰে নিৰ্মিত কণা) আৱিষ্কাৰ কৰে যিয়ে ভৱিষ্যদ্বাণী কৰাতকৈ যথেষ্ট কম আয়ুস প্ৰদৰ্শন কৰে, যিয়ে কোৱাণ্টাম ক্ৰম'ডাইনেমিক্সৰ সূক্ষ্মতা আৰু প্ৰত্যাহ্বানমূলক বৰ্তমানৰ মডেলসমূহৰ অধিক বিশ্লেষণ কৰে৷ যদিও পূৰ্বৰ কিছুমান জোখ-মাখে W ব'জন ভৱিষ্যদ্বাণী কৰাতকৈ গধুৰ বুলি দেখুৱাইছে, বিজ্ঞানীসকলে এই তথ্যসমূহ সক্ৰিয়ভাৱে পুনৰ পৰীক্ষা কৰি আছে৷
৫০ বছৰতকৈও অধিক সময় সফলতা লাভ কৰাৰ পিছতো এই ষ্টেণ্ডাৰ্ড মডেলটো কেইবাটাও কাৰণত হেঁচাত পৰিছে৷এই মডেলত এনে কোনো কণা অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হোৱা নাই যিয়ে ডাৰ্ক মেটাৰ আৰু ডাৰ্ক এনাৰ্জিৰে গঠিত বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ ৯৫% অংশৰ ব্যাখ্যা দিব পাৰে৷ মূল মডেলে ভৰবিহীন নিউট্ৰিন’ৰ ভৱিষ্যদ্বাণী কৰিছিল, কিন্তু আমি এতিয়া জানো যে ইহঁতৰ ভৰ আছে৷ হিগছ ব'ছনৰ ভৰ বিভ্ৰান্তিকৰভাৱে কম, ইয়াৰ বাবে ‘ফাইন-টিউনিং’ৰ প্ৰয়োজন হয় যিয়ে প্ৰকাশ কৰে যে অধিক পদাৰ্থবিজ্ঞান উচ্চ শক্তিৰ স্কেলত নিহিত হৈ আছে৷
ভৱিষ্যত দিগন্তত “নতুন
পদাৰ্থ বিজ্ঞান” :
এই বিজুতিসমূহ অন্বেষণ কৰিবলৈ পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰখনে অধিক তীব্ৰতাসম্পন্ন পৰীক্ষা আৰু ভৱিষ্যতৰ সংঘৰ্ষৰ দিশত আগবাঢ়িছে (যেনে ফিউচাৰ চাৰ্কুলাৰ কলাইডাৰ, বা এফচিচি)৷ ২০২৬ চনৰ মৌলিক পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ ব্ৰেকথ্ৰু বঁটা মুঅ’ন জি-২ দলটোক প্ৰদান কৰা হয়, য’ত উপপৰমাণু জগতখনৰ বিষয়ে আমাৰ জ্ঞান আহৰণ কৰাত এক নিখুঁত জোখ-মাখৰ গুৰুত্বৰ ওপৰত আলোকপাত কৰা হয়৷ ২০২৬ চনৰ এপ্ৰিল মাহত মৌলিক পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ ব্ৰেকথ্ৰু বঁটা Muon g−2-ৰ গৱেষণা কৰা বিজ্ঞানীসকলে লাভ কৰে৷ Muon g−2 পৰীক্ষাৰ ওপৰত কৰা কামৰ বাবে প্ৰায় ১১ জন ভাৰতীয় গৱেষককে ধৰি ৩৭৬ জন বিজ্ঞানীৰ বিশ্বব্যাপী সহযোগিতাৰ মাজত ৩০ লাখ ডলাৰৰ এই পুৰস্কাৰ ভাগ কৰা হৈছে৷ আমাৰ গৌৰৱ যে অসমৰ ড° অতনু নাথ এই বঁটাৰ অংশীদাৰ৷
দশক দশক ধৰি কণা পদাৰ্থ
বিজ্ঞানক এটা সম্পূৰ্ণ জিগছ প্ৰহেলিকাৰ দৰে অনুভৱ হৈছিল৷ আমাৰ হাতত আছিল ষ্টেণ্ডাৰ্ড
মডেল—এটা গাণিতিক মাষ্টাৰপিচ যিয়ে আমি দেখা প্ৰায় সকলো কথা বুজাই দিছিল, লাইট বাল্বৰ
জিলিকনিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি তৰাৰ ভিতৰৰ সংযোজনলৈকে৷ কিন্তু শেহতীয়াকৈ CERN ৰ দৰে পদাৰ্থবিজ্ঞানীসকলে
উপলব্ধি কৰিছে যে প্ৰহেলিকাটো আচলতে হয়তো বহুত ডাঙৰ, অচিনাকি ছবি এখনৰ অংশ হ’ব পাৰে৷
২০১২ চনত হিগছ বছনৰ আৱিষ্কাৰৰ ফলত জয়ৰ আনন্দ আছিল যদিও ই এক শূন্যতা এৰি থৈ গৈছিল৷
ষ্টেণ্ডাৰ্ড মডেলটো উজ্জ্বল, তথাপি ই গধুৰ বস্তুৰ ওপৰত নিস্তব্ধ: ডাৰ্ক মেটাৰ (যিটোৱে
তাৰকাৰাজ্যসমূহক একেলগে ধৰি ৰাখে) আৰু ডাৰ্ক এনাৰ্জি (যিটোৱে বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডক পৃথক
কৰে)৷
এই যুগ হৈছে Precision
Physics ৰ যুগ৷ জনাজাত কণিকাৰ ভৰ—যেনে W ব’ছন বা মিউয়ন— এঘাৰটা দশমিক স্থানলৈকে জুখি
গৱেষকসকলে ক্ষুদ্ৰ ক্ষুদ্ৰ দোলন বিচাৰিছে যিবোৰ তাত থাকিব নালাগে৷ যদি কোনো কণা গণিতত
কোৱাতকৈ এটা ভগ্নাংশও গধুৰ হয়, তেন্তে ইয়াৰ পৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে এটা অদৃশ্য “ভূত”
কণাই ইয়াৰ ওপৰত টানিছে৷ বৰ্তমান আমি তথ্যত ডুব গৈ আছো৷ লাৰ্জ হেড্ৰন কলাইডাৰে
(LHC) এটা ছেকেণ্ডতে অধিক তথ্য উৎপন্ন কৰে, যিটো বেছিভাগ বিজ্ঞানীয়ে ব্যৱহাৰ কৰে৷ মানুহৰ
চকুৱে এই আৰ্হিবোৰ ধৰা পেলাব নোৱাৰে, গতিকে কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাৰ সহায় লোৱা হৈছে৷
এআইএ কেৱল তথ্যসমূহ সজাই
পৰাই লোৱা নহয়; ই নতুন পদাৰ্থবিজ্ঞান ক’ত লুকাই থাকিব পাৰে সেই বিষয়ে ভৱিষ্যদ্বাণী
কৰিছে৷ “ডাৰ্ক জেট” চিনাক্ত কৰাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি শীৰ্ষ কোৱাৰ্কৰ মাজত কোৱাণ্টাম জটিলতা
ধৰা পেলোৱালৈকে মেচিন লাৰ্নিঙে আমাক বিশৃংখলতাত থকা গঠনসমূহ দেখাত সহায় কৰি আছে যিবোৰ
পূৰ্বতে অদৃশ্য আছিল৷ মাটিৰ তলৰ বিশাল গৱেষণা কেন্দ্ৰত এটা “ডাৰ্ক মেটাৰ” কণা এটা পৰমাণুৰ
লগত খুন্দা মৰাৰ বাবে অপেক্ষা কৰি আছে বিজ্ঞানীসকল , আনহাতে এণ্টাৰ্কটিকাৰ বৰফৰ ঘনক
আকাৰৰ ডিটেক্টৰে দূৰৈৰ তাৰকাৰাজ্যৰ পৰা উচ্চ শক্তিৰ নিউট্ৰিন' ধৰিছে৷ আপুনি হয়তো সুধিব
পাৰে: কষ্টেৰে অস্তিত্বহীন কণা এটা বিচাৰিবলৈ কোটি কোটি টকা খৰচ কিয়? ইতিহাসে দেখুৱাইছে
যে যেতিয়াই আমি বাস্তৱৰ নতুন স্তৰ এটা বুজি পাওঁ তেতিয়াই পৃথিৱীখন সলনি হয়৷ ইলেক্ট্ৰ’নক
বুজি পাই আমাক বিদ্যুত দিলে; নিউক্লিয়াছ বুজি পাই আমাক এম আৰ আই মেচিন আৰু কাৰ্বনমুক্ত
শক্তি দিলে৷ ষ্টেণ্ডাৰ্ড মডেলত থকা “সংকট”ক খুন্দিয়াই আমি কেৱল গণিতৰ সমস্যা সমাধান
কৰা নাই—আমি পৰৱৰ্তী প্ৰযুক্তিগত বিপ্লৱৰ ব্লুপ্ৰিণ্ট বিচাৰিছোঁ৷
প্ৰহেলিকা শেষ হোৱা নাই৷
আচলতে আমি মাত্ৰ উপলব্ধি কৰিছোঁ যে আমি বাকচটোৰ ভুল দিশটো চাইছো৷
***
ঠিকনা :
ড০ অনিল চন্দ্ৰ
বৰা
জ্যেষ্ঠ আঞ্চলিক সঞ্চালক
ইন্দিৰ গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয়
মুক্ত বিশ্ববিদ্যালয়
যোৰহাট আঞ্চলিক কেন্দ্ৰ
ভ্ৰাম্যভাষ : ৯৪৩৫৩ ০০৩১৬
পঢ়ুৱৈৰ মতামত (০টা মন্তব্য)