অজয় লিম্বু
আৰম্ভণি :
অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধি আৰু বিকাশ অৰ্থবিজ্ঞানত প্ৰায়েই ব্যৱহৃত দুই শব্দ৷ শব্দ দুটা প্ৰায়েই এটা আনটোৰ পৰিপূৰক হিচাপে প্ৰয়োগ কৰা দেখা যায়৷ যদিও শব্দ দুটাৰ মাজত পাৰ্থক্য নথকা নহয়৷ অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধিয়ে এখন দেশৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনলৈ দ্ৰব্য আৰু সেৱাৰ মুঠ মুল্য বৃদ্ধি হোৱাকে বুজায়৷ ইয়াক GDP ত প্ৰকাশ কৰা হয়৷ আনহাতে অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন হৈছে এক বহল ধাৰণা ই অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধিৰ লগতে জনসাধাৰণৰ অৱস্থাৰ উন্নতি ঘটা, শিক্ষা, স্বাস্থ্য, স্বাধীনতা আদিৰ সম্প্ৰসাৰণক সূচায়৷ ভাৰতবৰ্ষ এখন উন্নয়নশীল দেশ৷ ভাৰতবৰ্ষৰ সকলো ৰাজ্য সমানে উন্নত নহয়৷ একেদৰে ভাৰতবৰ্ষ এখন কৃষি নিৰ্ভৰশীল অৰ্থনীতি৷ ভাৰতবৰ্ষৰ অৰ্থনীতি পৃথিৱীৰ চতুৰ্থ বৃহৎ অৰ্থনীতি হিচাপে বিবেচিত৷ সম্প্ৰতি ভাৰতবৰ্ষৰ যি এক অৰ্থনীতি আছে তাৰ এক বৰ্ণিল ইতিহাস আছে৷ একে দৰে ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰতিখন ৰাজ্যৰ নিজস্ব অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন তথা পৰিকল্পনাৰ সুকীয়া ইতিহাস আছে৷
ভাৰতবৰ্ষৰ এক অন্যতম উন্নয়নশীল তথা কৃষি নিৰ্ভৰশীল অৰ্থনীতি হিচাপে অসমে ভাৰতবৰ্ষৰ অৰ্থনীতিলৈ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বৰঙণি আগবঢ়ায়৷ ভৌগোলিক দিশত অসম উত্তৰ-পূব দিশত অৱস্থিত আৰু ভাৰতবৰ্ষৰ মূল ভূখণ্ডৰ লগত দুৱাৰমুখ হিচাপে কাম কৰে৷ আৰু ভৌগলিক দিশত অসম অতি চহকী ৰাজ্য৷ অসমৰ মাটি কৃষিকৰ্মৰ বাবে উপযোগী অসম এখন কৃষিনিৰ্ভৰশীল ৰাজ্য৷ এখন অৰ্থনীতিৰ তিনিটা বিভিন্ন খণ্ড হৈছে কৃষি, উদ্যোগ আৰু সেৱা খণ্ড৷ কৃষি খণ্ডই প্ৰাথমিক উৎপাদনৰ লগত জড়িত যেন খাদ্যশস্য, পশুপালন, মৎস্য, উদ্যানশস্য ইত্যাদিক সামৰি লয়৷ কৃষিখণ্ড হৈছে যিকোনো এক অৰ্থনীতিৰ ভেটি অৰ্থাৎ কৃষিখণ্ডৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিয়েই অন্য দুইখণ্ড যেনে উদ্যোগ আৰু সেৱাখণ্ড প্ৰতিষ্ঠিত৷ দেশৰ মুঠ কৰ্মশক্তিৰ অধিকাংশ লোক এই খণ্ডৰ লগত জড়িত৷ আনহাতে মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনলৈ এই খণ্ডৰ অৱদান তেনেই নগণ্য৷ গতিকে এই কথাই কৃষিখণ্ডৰ নিম্ন উৎপাদনশীলতাক সূচায়৷ স্বাধীনোত্তৰ কালচোৱাত অসমে গ্ৰহণ কৰা উন্নয়ন তথা পৰিকল্পনাৰ পদক্ষেপসমূহ তলত আলোচনা কৰা হল৷
অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ পূৰ্বৰ পৰিকল্পনা :
উন্নয়নৰ বেলিকা ভাৰতে পৰিকল্পনাৰ সহায় লৈ বাট বুলিছিল৷ কাজেই ভাৰতবৰ্ষই ৰাজহুৱা আৰু ব্যক্তিগতখণ্ডৰ সংমিশ্ৰণৰ এক মিশ্ৰ অৰ্থনৈতিক আৰ্হি গ্ৰহণ কৰিছিল৷ একেদৰে অসমতো এনে পৰিকল্পনা দেখিবলৈ পোৱা গৈছিল৷
১৯৯৯ চনত গ্ৰহণ কৰা অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ বাবে এক যুগান্তকাৰী সংস্কাৰ আছিল৷ এনে আৰ্থিক সংস্কাৰৰ আঁৰত বিভিন্ন আৰ্থ-সামাজিক কাৰকে প্ৰভাৱ পেলাইছিল৷ সেইসমূহৰ বিষয়ে পিছত আলোচনা কৰা হৈছে৷ ভাৰতবৰ্ষ তথা অসমৰ পৰিকল্পনাৰ আলোচনাৰ বেলিকা ১৯৯১ চনৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰক ভিত্তিবৰ্ষ হিচাপে লৈ সংস্কাৰৰ পূৰ্বৰ আৰু পৰৱৰ্তী পৰিকল্পনা হিচাপে ভাগ কৰিব পাৰি৷
প্ৰথম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাই (১৯৫১-১৯৫৬) কৃষিখণ্ডৰ বিকাশৰ বাবে জলসিঞ্চন, শক্তি আৰু সামাজিকখণ্ডসমূহৰ বিকাশ নিশ্চিতকৰণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল৷ উল্লেযোগ্য যে প্ৰথম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ সময়ত দেশে স্বাধীনতা লাভ কৰা বেছি বছৰ হোৱা নাছিল আৰু আৰ্থ-৩৪৪সামাজিক দিশত ভাৰতবৰ্ষ পিছপৰি আছিল৷ ভাৰতবৰ্ষই সেই সময়ত খাদ্যশস্য আমদানি কৰিবলগা হৈছিল৷ গতিকে কৃষিখণ্ডত আত্মনিৰ্ভৰ হোৱাটো প্ৰথম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ উদ্দেশ্য আছিল৷
দ্বিতীয় পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ (১৯৫৬-১৯৬১) প্ৰাধান্য বিষয় আছিল দ্ৰুত উদ্যোগীকৰণ৷ এই পৰিকল্পাৰ সময়চোৱাত অসমৰ মুঠ ঘৰুৱা ৰাজ্যিক আয় বৃদ্ধিৰ হাৰ (স্থিৰ দৰত) ১০.৭% আছিল৷ বাৰ্ষিক যৌগিক আয় বৃদ্ধিৰ (compound Annual Growth) হাৰ প্ৰথম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা ৩.৫%ৰ তুলনাত ১.৯% নিম্ন আছিল৷ একেদৰে মুঠ ৰাজ্যিক আয় বৃদ্ধি যৌগিক হাৰত ৩% আছিল৷ জনমূৰি আয়ৰ বেলিকা একেই ছবি দেখিবলৈ পোৱা যায়৷ উল্লেখনীয় যে প্ৰথম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ কালচোৱাত অসমৰ জনমূৰি আয় বৃদ্ধি ৰাষ্ট্ৰীয় জনমূৰি আয়ৰ তুলনাত সৰ্বাধিক আছিল৷ কিন্তু দ্বিতীয় পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ সময়ত এই হাৰ প্ৰায় সমান আছিল৷
তৃতীয় পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা (১৯৬১-৬৬)ৰ প্ৰাধান্য বিষয় আছিল সুষম আঞ্চলিক বিকাশ৷ পৰিকল্পনাই ৫% আৰ্থিক বৃদ্ধি লক্ষ্য আগত ৰাখি আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল৷ এই পৰিকল্পনাৰ কালচোৱাত অসমৰ আৰ্থিক বিকাশ সন্তোষজনক আছিল৷ ৰাজ্যিক আয় বৃদ্ধি ৰাষ্ট্ৰীয় আয় বৃদ্ধিৰ তুলনাত বেছি আছিল৷ জনমূৰি আয় বৃদ্ধি স্থিৰ হাৰত ৭.৪% আছিল৷
পৰিকল্পনা বিৰতি :
ভাৰতৰ পৰিকল্পনাৰ ইতিহাসত ১৯৬৬-১৯৬৯ কালচোৱাক পৰিকল্পনা বিৰতি বুলি কোৱা হয়৷ এই সময়চোৱাত পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা হোৱা নাছিল৷ তাৰ পৰিৱৰ্তে বাৰ্ষিক পৰিকল্পনাহে গ্ৰহণ কৰা হৈছিল৷ সেয়েহে এই সময়চোৱাক পৰিকল্পনাৰ ইতিহাসত পৰিকল্পনা বিৰতি বুলি কোৱা হয়৷ ইয়াৰ মূলতে আছিল সেই সময়ৰ ভাৰতবৰ্ষৰ আৰ্থ-সামাজিক পৰিস্থিতি৷ বিশেষকৈ সেই সময়ত খৰাং বতৰৰ বাবে কৃষি উৎপাদন হ্ৰাস পাইছিল আৰু খাদ্যশস্য আমদানি কৰিব লগা হৈছিল৷ তদুপৰি সেই সময়ত ভাৰতৰ চুবুৰীয়া দেশ চীন আৰু পাকিস্তানৰ লগত হোৱা যুদ্ধৰ বাট বুলিছিল৷ কাজেই ভাৰতবৰ্ষই ৰাজহুৱা আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ সংমিশ্ৰণৰ এক মিশ্ৰ অৰ্থনৈতিক আৰ্হি গ্ৰহণ কৰিছিল৷ একেদৰে অসমতো এনে পৰিকল্পনা দেখিবলৈ পোৱা গৈছিল৷ বাবে ভাৰতৰ যথেষ্ট ক্ষতি হৈছিল৷ গতিকে তেনে এক পৰিস্থিতিত ভাৰতে পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা স্থগিত ৰাখিবলৈ বাধ্য হৈছিল৷
চতুৰ্থ পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ (১৯৬৯-১৯৭৪) প্ৰধান বিষয় সমূহ আছিল ৫% মুঠ ৰাজ্যিক উৎপাদন বৃদ্ধি, খাদ্য শস্য উৎপাদনত আত্ম নিৰ্ভৰশীলতা অৰ্জন কৰা, ক্ষুদ্ৰ আৰু মজলীয়া উদ্যোগৰ বিকাশ সাধন কৰা, আঞ্চলিক বৈষম্য হ্ৰাস কৰা আদি৷
পঞ্চম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা (১৯৭৫-৮০) ৰ মূল প্ৰাধান্য বিষয় আছিল- দৰিদ্ৰতা দূৰীকৰণৰ কৰাৰ লগতে নিয়োগৰ সা-সুবিধা সৃষ্টি কৰা৷ তদুপৰি এই পৰিকল্পনাৰ কালচোৱাত সামাজিক তথা আৰ্থিক আন্তগাঁথনিৰ সৃষ্টি কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছিল৷ এই পৰিকল্পনাৰ সফলতা সন্তোষজনক আছিল৷
ষষ্ঠ পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাই (১৯৮০-৮৫) সম্পদৰ দক্ষ ব্যৱহাৰ আৰু উৎপাদনশীলতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল৷ আধুনিকৰণ, দৰিদ্ৰতা, নিবনুৱা, অসমতা আদিৰ বাবে ব্যবস্থা গ্ৰহণ কৰা৷ আৰ্থিক বিকাশৰ সূচক যেনে মুঠ ৰাজ্যিক উৎপাদন, ৰাজ্যিক আয় আৰু জনমূৰি আয় বৃদ্ধি সন্তোষজনক আছিল৷
সপ্তম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ (১৯৮৫-১৯৯০) প্ৰাধান্য লাভ কৰা বিষয়সমূহ আছিল আৰ্থিক বৃদ্ধিৰ সমান্তৰালভাৱে সমজিক ন্যায় তথা সমতা প্ৰতিষ্ঠা কৰা৷ এই পৰিকল্পনাৰ কালচোৱাত মুঠ ৰাজ্যিক উৎপাদন বৃদ্ধিৰ হাৰ (স্থিৰ দৰত) ৪.২% আছিল৷ একেদৰে মুঠ ৰাজ্যিক আয় বৃদ্ধি হাৰ ১২.৭% আছিল৷ জনমূৰি আয় বৃদ্ধি সন্তোষজনক আছিল৷
অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ ১৯৯১ : আগতে উল্লেখ কৰা অহাৰ দৰে ১৯৯১ চনৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ ভাৰতবৰ্ষৰ পৰিকল্পনা তথা উন্নয়নৰ ইতিহাসত মাইলৰ খুঁটি হিচাপে বিবেচিত৷ ১৯৯১ চনত গ্ৰহণ কৰা অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ বাবে এক যুগান্তকাৰী সংস্কাৰ আছিল৷ এনে আৰ্থিক সংস্কাৰৰ আঁৰত বিভিন্ন আৰ্থ-সামাজিক কাৰকে প্ৰভাৱ পেলাইছিল৷ তাৰ ভিতৰত- সেই সময়ৰ ভাৰতবৰ্ষৰ ৰাজকোষীয় ভঁৰাল প্ৰায় উদং আছিল, উচ্চ হাৰৰ মুদ্ৰাস্ফীতি, দাৰিদ্ৰতা, নিবনুৱা, অসমতা আদি সমস্যাই জুৰুলা কৰিছিল৷ বিশেষকৈ সেই সময়ৰ ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা তথা আঞ্চলিক ৰাজনৈতিক দলৰ উত্থানে ৰাষ্ট্ৰীয় ৰাজনীতিৰ সমীকৰণ সালসলনি ঘটাইছিল৷ তেনে এক সন্ধিক্ষণত বিশ্ববেংক আৰু আন্তৰ্জাতিক মুদ্ৰনিধিৰ চৰ্তসাপেক্ষে নীতি মানি নতুন অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ কৰিছিল৷ সেই সময়ৰ তদানীন্তন বিত্তমন্ত্ৰী ড০ মনমোহন সিঙৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা আছিল৷ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ মুখ্য দিশসমূহ আছিল- পূৰ্বৰ লাইচেঞ্চ ৰাজৰ অৱসান ঘটোৱা, চৰকাৰৰ নিয়ন্ত্ৰণ হ্ৰাস কৰা, ব্যক্তিগত খণ্ডক উদগনি যোগোৱা, অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধি সুনিশ্চিত কৰা৷ এই অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ মূল ভেঁটি আছিল উদাৰীকৰণ (Liberalisation), ব্যক্তিগতকৰণ (privatisation) আৰু গোলকীকৰণ৷ নতুন আৰ্থিক সংস্কাৰে আনি দিয়া এই তিনিটা নীতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিয়েই আজিৰ ভাৰতবৰ্ষৰ অৰ্থনীতি এই পৰ্য্যায় পাইছে৷ এই অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ পৰৱৰ্তী ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধি দ্ৰুত হবলৈ ধৰে, মুদ্ৰাস্ফীতিৰ ভয়াবহ ৰূপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পৰা গল, বিনিয়োগৰ বজাৰত বিদেশী বিনিয়োগ বৃদ্ধি পালে৷ ব্যক্তিগত খণ্ডৰ উত্থানে ভাৰতীয় অৰ্থনীতিলৈ এক বিশেষ অৰিহণা যোগায়, আনহাতে সেৱা খণ্ডই এক অগ্ৰণী খণ্ড হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰে৷
আৰ্থিক সংস্কাৰৰ পৰৱৰ্তী পৰিকল্পনা :
অষ্টম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা (1992-1997)ৰ মূখ্য তথা প্ৰধান বিষয়সমূহ আছিল – দ্ৰুত অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধিৰ লগতে নিয়োগ সৃষ্টি কৰা, অসমতা দূৰ কৰা আৰু আন্ত গাঁথনিৰ বিকাশ সাধন কৰা৷ লক্ষণীয়ভাৱে অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ পৰৱৰ্তী দ্ৰুত অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধি দেখিবলৈ পোৱা গৈছিল৷ অসমতো মুঠ ৰাজ্যিক উৎপাদন, ৰাজ্যিক আয় বৃদ্ধি, জনমূৰি আয় বৃদ্ধি দেখিবলৈ পোৱা গৈছিল৷
নৱম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ (১৯৯৭-২০০১) কালচোৱাত অসমৰ ৰাজ্যিক আয় ৬.৩% হাৰত বৃদ্ধি পোৱা দেখিবলৈ গৈছিল৷ আৰু জনমূৰি আয় ৭.২৮% হাৰত বৃদ্ধি পাইছিল৷
দশম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাই (২০০১-২০০৬) আৰ্থিক তথা সামাজিক আন্তঃগাঁথনিৰ বিকাশৰ লগতে কৃষিখণ্ড আৰু মানৱ সম্পদ উন্নয়নৰ বাবে পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছিল৷ এই পৰিকল্পনাৰ ফলাফল সন্তোষজনক আছিল৷
একাদশ পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা (২০০৬-২০১১) ৰ সময়ত উচ্চাৰিত হোৱা নতুন শব্দ হৈছে - অন্তৰ্ভুক্তি বৃদ্ধি, অৰ্থাৎ অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধিৰ সমান্তৰালভাৱে সুষম বিতৰণ আৰু সামাজিক ন্যায় প্ৰতিষ্ঠা কৰা৷ একাদশ পৰিকল্পনাই গ্ৰামান্নোয়নৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল৷
২০১২-১৭ চনৰ সমছোৱাত দ্বাদশ পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা ঘোষণা কৰা হৈছিল৷ এই পৰিকল্পনা ভাৰত তথা অসমৰ শেষৰটো পৰিকল্পনা আছিল৷ কিয়নো এই পৰিকল্পনাৰ কাৰ্যকাল শেষ নৌহওঁতেই ২০১৫ চনৰ ১ জানুৱাৰিত NITI AAYOG গঠন কৰি পূৰ্বৰ পৰিকল্পনা আয়োগ ভংগ কৰা হয়৷ ইয়াৰ লগে লগে পৰিকল্পনা আয়োগৰ যৱনিকা পৰে৷ এই পৰিকল্পনাত প্ৰাধান্য পোৱা বিষয়সমূহ আছিল অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধিৰ লগতে বহনক্ষম উন্নয়ন আৰু অন্তৰ্ভুক্তি বৃদ্ধি সুনিশ্চিত কৰা৷
সাম্প্ৰতিক পৰিস্থিতি :
পূৰ্বে উল্লেখ কৰি অহাৰ দৰে পৰিকল্পনা আয়োগ ভংগ কৰি ২০১৫ চনৰ ১ জানুৱাৰিৰ পৰা কাৰ্যকৰী হোৱাকৈ NITI AAYOG গঠন কৰা হয়৷ এতেকে সম্প্ৰতি পৰিকল্পনাৰ দায়িত্ব NITI আয়োগৰ হাতত ন্যস্ত আছে৷ NITI AAYOG য়ে পূৰ্বৰ পৰিকল্পনা আয়োগৰ দৰে পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা গ্ৰহণ নকৰে তাৰ পৰিবৰ্তে ১৫ বছৰীয়া Vision Docment, ৭ বছৰীয়া Stratagy Plan আৰু ৩ বছৰীয়া Action Agenda গ্ৰহণ কৰে৷ NITI AAYOG যে প্ৰকাশ কৰা কেইটামান ৰিপোৰ্ট হৈছে - SDG INDIA INDEX, NATIONAL MULTIDIMENSIONAL POVERTY INDEX, INDIA INNOVATIONS INDEX ইত্যাদি৷ NITI AAYOG পূৰ্বৰ পৰিকল্পনা আয়োগৰ দৰে নীতি নিৰ্ধাৰণকাৰী সংস্থা নহয় বৰং ই চৰকাৰৰ চিন্তাশীল সংস্থা (Think Tank) হিচাপেহে কাম কৰে৷
সামৰণি :
ওপৰত কৰা আলোচনাৰ পৰা ক’ব পাৰি যে অসমৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন তথা পৰিকল্পনাৰ নিজস্ব ইতিহাস আৰু ধাৰা আছে৷ অসম এখন উন্নয়নশীল তথা কৃষি নিৰ্ভৰশীল অৰ্থনীতি৷ অসমৰ চাহ উদ্যোগে ভাৰত তথা বিশ্বৰ বজাৰত সুনাম অৰ্জন কৰিছে৷ ই দেশৰ অৰ্থনীতিলৈ বৃহৎ বৰঙণি আগবঢ়ায়৷ অসমৰ অন্যান্য উদ্যোগসমূহৰ ভিতৰত কৃষিজ, বনজ, প্ৰাকৃতিক সম্পদ, খাৰুৱা তেল, প্ৰাকৃতিক গেছ ইত্যাদি অন্যতম৷ পৰিকল্পনা আয়োগে সীমিত সম্পদৰ দক্ষ ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে আৰ্থিক বিকাশ সুনিশ্চিত কৰে৷ স্বাধীনোত্তৰ কালচোৱাত অসমৰ ৰাজ্যিক পৰিকল্পনা আয়োগে ৰাজ্যখনৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ বাবে পৰিকল্পনাৰ উদেশ্য আগত ৰাখি লক্ষ্যসমূহ পূৰণৰ বাবে ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছিল৷
প্ৰসংগ পুথি:
1. Dhar, P.K, The Economy of Assam Including North East India, Guwahati, 2013.
2. Barpujari, DR, H.K, Assam in the days of the company 1826-1954,
Gauhati, 1963.
3. Census Of India report
4. Planning commission Report
5. NITI AAYOG Report
***
লেখকৰ ঠিকনা:
সহকাৰী অধ্যাপক,
অৰ্থবিজ্ঞান বিভাগ, শিৱসাগৰ ছোৱালী কলেজ,
শিৱসাগৰ, অসম
পঢ়ুৱৈৰ মতামত (০টা মন্তব্য)