জয়দ্ৰথৰ দৰ্পচূৰ্ণ

 (৭)

নৱনীতা ভট্টাচাৰ্য্য

অজগৰৰ সাধুটো কৈ উঠি মাকে বনীক ক’লে, “সেইবাবে মানুহ কেতিয়াও অহংকাৰী হ’ব নালাগে৷ যিমানেই গুণ-গৰিমা, ধন-সোণ নাথাকক কিয় মানুহ সদায় বিনয়ী হ’ব লাগে৷ অহংকাৰে মানুহক লোভী কৰিও তোলে৷ কথাতে কয় নহয় - লোভেই পাপ আৰু পাপেই মৃত্যু৷”

মাকৰ মুখে মুখে বনীয়েও কথাষাৰ আওৰাই দুপাক মান জঁপিয়ালে৷ মাকে তাক টানি বহুৱাই ক’লে, আজি তোমাক তেনে এটা সাধু কওঁ শুনা-

বনবাসৰ সময়ত কিছুদিনৰ বাবে পঞ্চপাণ্ডৱ কাম্যক বনত আছিল৷ সেই সময়ত তেওঁলোক ধৌম্য মুনিৰ আশ্ৰমত আশ্ৰয় লৈছিল৷ এদিনৰ কথা, পঞ্চপাণ্ডৱে মুনিৰ অনুমতি লৈ মৃগয়া কৰিবলৈ ওলাই গৈছিল আৰু দ্ৰৌপদী ঘৰত অকলে আছিল৷ এনেতে সেই ফালেদি দুৰ্যোধনৰ ভনীজোঁৱায়েক সিন্ধুৰাজ জয়দ্ৰথ পাৰ হৈ গ’ল৷ হঠাৎ তেওঁ দ্ৰৌপদীক দেখা পাই থমকি ৰ’ল৷ দ্ৰৌপদীৰ ৰূপত মোহিত হৈ তেওঁ সেই ৰূপহীগৰাকী কোন তাকে জানিবলৈ মন কৰিলে৷ সেইবাবে তেওঁ লগৰ ৰজা এজনক আশ্ৰমলৈ পঠিয়াই দিলে৷ ৰজাজনে গৈ নিজৰ চিনাকি দি তালৈ কিয় গৈছে তাৰ উদ্দেশ্য বৰ্ণনা কৰিলে৷ দ্ৰৌপদীয়ে সকলো কথা বুজি পাই তেওঁ নিজৰ চিনাকি দাঙি ধৰি ক’লে যে, দুৰ্যোধনৰ ভনীজোঁৱায়েক তেওঁলোকৰো আপোন৷ পঞ্চপাণ্ডৱ আহি তেওঁলোকক দেখা পালে বৰ সন্তোষ পাব৷ সেইবাবে তেওঁ জয়দ্ৰথক মাতি আদৰ-সাদৰকৈ আগবঢ়াই নি চোতালত বহিবলৈ দিলে আৰু জা-জলপানৰ যোগাৰ কৰি দিলে৷ দুষ্ট মনৰ জয়দ্ৰথে জলপানৰ ওপৰত চকু ফুৰাই ক’লে, “তোমাৰ স্থান ৰাজকাৰেঙতহে, বনত নহয়৷ এতিয়াই মোৰ ৰথত উঠাঁ৷”

জয়দ্ৰথৰ কথা শুনি দ্ৰোপদীৰ খঙে চুলিৰ আগ পালেগৈ৷ তেওঁ জয়দ্ৰথক অতি সোনকালে তাৰ পৰা আঁতৰি যাবলৈ ক’লে, নহ’লে পঞ্চপাণ্ডৱ আহি কি দশা কৰিব তাক বৰ্ণনা কৰিলে৷ জয়দ্ৰথে কিন্তু দৌপদীক কথা নুশুনি তেওঁক টানি নি ৰথত উঠাবলৈ চেষ্টা কৰিলে৷ দৌপদীয়ে উপায় নাপাই পুৰোহিত ধৌম্যক চিঞৰি চিঞৰি মাতিব ধৰিলে৷ ধৌম্য আহি পৰিস্থিতি বিষম দেখি ভীমক চিঞৰি মাতি মাতি ৰথৰ পিছে পিছে দৌৰি যাবলৈ ধৰিলে৷ এনেতে পঞ্চপাণ্ডৱ উভতি আহি শিবিৰত কাকো নেদেখি চিন্তাত পৰিল৷ লগে লগে লিগিৰী এজনী আহি কান্দি কান্দি অলপ আগতে ঘটি যোৱা ঘটনাটো বিৱৰি ক’লে৷ কথাটো শুনাৰ লগে লগে সকলোৱে দৌপদীক বিচাৰি ওলাল৷ কিছুদূৰ যোৱাৰ পাছত তেওঁলোকে ধৌম্য মুনিৰ চিঞৰ শুনি তাক অনুসৰণ কৰি আগ বাঢ়ি যাবলৈ ধৰিলে৷ জয়দ্ৰথে তেওঁলোকক দেখি লগৰ ৰজাবিলাকক আগচি ধৰিবলৈ আদেশ দিলে৷ জয়দ্ৰথৰ মিত্ৰ ৰজাবিলাকৰ লগত পঞ্চপাণ্ডৱৰ তয়াময়া ৰণ লাগিল৷ পঞ্চপাণ্ডৱৰ ৰণৰ দক্ষতা দেখি জয়দ্ৰথে ভয় খাই দৌপদীক ৰথৰ পৰা নমাই হাবিৰ ফালে পলাবলৈ ধৰিলে৷ তেতিয়া যুধিষ্ঠিৰে লৰালৰিকৈ দৌপদীক ৰথত উঠাই লৈ আশ্ৰমলৈ আহিবলৈ ওলাল৷ অহাৰ সময়ত তেওঁ ভীমক উদ্দেশ্যি ক’লে, “ভীমসেন, জয়দ্ৰথ যিমানে পাপী নহওক কিয় দুঃশালা আৰু গান্ধাৰীৰ কথা সুঁৱৰি প্ৰাণে মৰাটো উচিত নহ’ব৷”

ইফালে অৰ্জুন আৰু ভীম দুয়ো মহাবিক্ৰমেৰে জয়দ্ৰথৰ পিছে পিছে খেদি গ’ল৷ অৰ্জুনে জয়দ্ৰথৰ ৰথৰ ঘোঁৰাকেইটাক মাৰিলে আৰু ভীমে জয়দ্ৰথৰ পাহকটা চুলিকোছা থাপ মাৰি ধৰি কৰঙন দুটাৰ মাজত সুমুৱাই লৈ কুঁহিয়াৰ চেপা দি চেপিবলৈ ধৰিলে৷ জয়দ্ৰথে ধৰফৰাবলৈ ধৰিলে৷ এনেতে অৰ্জুনে যুধিষ্ঠিৰে কৈ যোৱা কথাষাৰ ভীমক সোঁৱৰাই দি জয়দ্ৰথক প্ৰাণে মাৰিবলৈ হাক দিলে৷

তাকে শুনি ভীমৰ খং উঠি গ’ল৷ খঙতে তেওঁ জয়দ্ৰথৰ চুলিত সেওঁতা ফলাৰ নিচিনাকৈ খুৰাই পাটি আঁকি দিলে আৰু জৰীৰে বান্ধি যুধিষ্ঠিৰৰ ওচৰলৈ লৈ আহিল৷ যুধিষ্ঠিৰে জয়দ্ৰথৰ অৱস্থা দেখি ফিচিককৈ হাঁহি এটা মাৰি ভীমক ক’লে, “এওঁক যাবলৈ দিয়াঁ৷”

ভীমে তেতিয়া ক’লে, “দৌপদীয়ে ক’লেহে ইয়াক মুক্তি দিয়া হ’ব৷”

দৌপদীয়ে তেতিয়া ক’লে, “এওঁক মূৰত পাঁচটা জঁটা দেখিয়েই বুজিছোঁ, এওঁ যে আমাৰ যাউতি-যুগীয়া দাস৷ এতিয়া এওঁক মুকলি কৰি দিয়াই ভাল হ’ব৷” ভীমে তেতিয়া জয়দ্ৰথৰৰ হাতে-ভৰিয়ে বান্ধি থোৱা জৰীৰ বান্ধোন খুলি দিলে৷ মুক্তি পায়েই জয়দ্ৰথে যুধিষ্ঠিৰক ভক্তিভাৱে সেৱা কৰি লাজে-অপমানে তাৰ পৰা গুচি গ’ল৷”

মাকে কথাখিনি কৈ অলপ জিৰণি লোৱা দেখি বনীয়ে ক’লে, “শেষত পঞ্চপাণ্ডৱৰ হাতত জয়দ্ৰথেও হাৰ মানিলে৷”

“ঠিকেই কৈছা। কিন্তু সিদিনাখন হাৰ মানিলে হয়, তথাপি পাণ্ডৱ পুত্ৰৰ সমস্যা শেষ নহ’ল কিয়নো লাজে-অপমানে মৰ্মাহত হৈ জয়দ্ৰথে গংগাস্নান কৰি মহাদেৱক তপস্যা কৰিবলৈ ধৰিলে৷ কঠোৰ তপস্যাৰ ফলত তেওঁ মহাদেৱৰ পৰা এটা বৰ পালে৷ বৰটো হ’ল তেওঁ এদিনৰ বাবে অৰ্জুনৰ বাহিৰে আন চাৰিজন পাণ্ডৱক জিনিব পাৰিব৷”

“অ’ তাৰমানে জয়দ্ৰথে অৰ্জুনৰ বাহিৰে আন চাৰিজন পাণ্ডৱক বধ কৰিছিল নেকি?”-বনীয়ে চিন্তিত মনেৰে ক’লে৷

“সেইয়া তুমি শুনোতে ভুল কৰিলা নহয়৷ মই এদিনৰ বাবেহে জিনিব পাৰিব বুলিহে কৈছিলোঁ৷ মহাদেৱৰ এই বৰৰ ফলতে জয়দ্ৰথে এদিন যুদ্ধত চাৰি পাণ্ডৱক ৰুদ্ধ কৰি ৰাখিছিল আৰু সিদিনাখনেই কুৰুক্ষেত্ৰৰ যুদ্ধত ডাঙৰ ঘটনা এটা ঘটিছিল৷”

“কি ঘটনা, মা?”- বনীয়ে পুনৰ সুধিলে৷

সিদিনাখন আছিল কুৰুক্ষেত্ৰৰ যুদ্ধৰ ত্ৰয়োদশ দিন৷ দ্ৰোণাচাৰ্যই পাণ্ডৱৰ পক্ষৰ এজন নহয় এজন মহাৰথীক বধ কৰাৰ উদ্দেশ্যে এনে এক বেহু ৰচনা কৰিছিল যে যাক ভেদ কৰাটো পাণ্ডৱসকলৰ বাবে অতি কঠিন হৈ পৰিছিল৷ সেই বেহুটোৰ নাম আছিল চক্ৰবেহু৷ কিয়নো ই আছিল চকৰি এটাৰ লেখীয়া ঘূৰণীয়া আকৃতিৰ৷ এই চকৰিটোৰ ভিতৰত আঠোটা ঘূৰণীয়া তৰপৰে পাক খাই থকা কুণ্ডলী এটাৰ ৰূপত লানি নিছিগা ধাৰাৰে সৈন্যখিনি সজাই থোৱা থকে৷ ইয়াত প্ৰৱেশ কৰা আৰু উভতি ওলাই অহাৰ দুৱাৰ মাথোন এখন৷ এই বেহু ৰচনা কৰি দ্ৰোণই তাৰ বিভিন্ন সন্ধিস্থলত বচা বচা যোদ্ধাসকলক থৈছিল৷ এই বেহুটোৰ দুৱাৰৰখীয়া আছিল জয়দ্ৰথ৷ এই বেহুটো ভেদ কৰাৰ কৌশল অকল চাৰিজনেহে জানিছিল৷ তেওঁলোক হ’ল অৰ্জুন, কৃষ্ণ, প্ৰদুন্ম আৰু অভিমন্যু৷ সিদিনাখন আকৌ কৌৰৱসকলে কৌশল কৰি অৰ্জুনক আন যোদ্ধাৰ লগত যুদ্ধত ব্যস্ত ৰাখিছিল, কাৰণ তেওঁলোকে জানিছিল অৰ্জুনক বধ কৰাটো অসম্ভৱ৷ অৰ্জুনৰ অনুপস্থিতিত সিদিনাখন অভিমন্যু চক্ৰবেহু ভেদ কৰিবলৈ ওলাল৷ অভিমন্যুৱে আকৌ চক্ৰবেহুত প্ৰৱেশ কৰাৰ কৌশলটোহে জানিছিল৷ কেনেকৈ ওলাই আহিব লাহে সেইটো হ’লে তেওঁ নাজানিছিল৷ অভিমন্যুৰ পিছে পিছে আন আন ৰথী-মহাৰথীসকল গৈছিল যদিও জয়দ্ৰথে সকলোকে আগচি ধৰি সোমোৱাত বাধা দিছিল৷ কিয়নো মহাদেৱৰ বৰটোৰ ফলত সিদিনাখন প্ৰত্যেকেই জয়দ্ৰথৰ ওচৰত হাৰ মানিবলগীয়া হৈছিল৷ ফলত অভিমন্যু অকলে বেহুৰ ভিতৰলৈ সোমাই গৈছিল আৰু অতি পাৰদৰ্শিতাৰে যুঁজি বহুতো ৰথীক নিধন কৰিছিল৷ অভিমন্যুৰ নিপুণতা দেখি সকলোৱে তবধ মানিলে৷ সেই যুদ্ধত দুৰ্যোধনৰ পুতেক লক্ষ্মণ অভিমন্যুৰ হাতত মৰিছিল৷ তাকে দেখি দুৰ্যোধনে সকলোকে চিঞৰি চিঞৰি ক’লে, “আপোনালোকে যিকোনো প্ৰকাৰে অভিমন্যুক বধ কৰক৷”

অৱশেষত দ্ৰোণাচাৰ্য, কুলগুৰু কৃপাচাৰ্য, অংগৰাজ কৰ্ণ, গুৰুপুত্ৰ অশ্বত্থামা আৰু কৃতবৰ্মা এই ছয়জন মহাৰথীয়ে চাৰিওফালৰ পৰা বেঢ়ি ধৰি অভিমন্যুৰ ওপৰত শৰ-প্ৰহাৰ কৰিবলৈ ধৰিলে৷ অতি সাহসিকতাৰে সকলো যোদ্ধাকে ধৰাশায়ী কৰিও অৱশেষত অভিমন্যুৱে হাৰ মানিলে আৰু সেই যুদ্ধত তেওঁৰ মৃত্যু হ’ল৷ অন্যায় সমৰত অভিমন্যুক বধ কৰা দেখি অৰ্জুনে প্ৰতিজ্ঞা কৰিলে যে, “কাইলৈৰ ভিতৰতে মই জয়দ্ৰথক বধ কৰিম, নহ’লে মই জুইত জাঁপ দি জাহ যাম৷”

অৰ্জুনৰ প্ৰতিজ্ঞা শুনি কৌৰৱৰ শিবিৰত হুৱা-দুৱা লাগি গ’ল৷ পাছদিনা ছজনকৈ মহাৰথী জয়দ্ৰথৰ ৰখীয়া হৈ থাকিল৷ দ্ৰোণই চক্ৰশটক নামৰ এটা দুৰ্ভেদ্য বেহু সাজি উলিয়ালে৷ সকলোকে নেওচি জয়দ্ৰথক মাৰিবলৈ টান হৈ পৰিল৷ ইফালে বেলি বুৰ যাবৰ সময় হ’ল৷ তাকে দেখি দুৰ্যোধনে মনে মনে ভাবিব ধৰিলে যে “বেলি বুৰ যোৱালৈকৈ জয়দ্ৰথক ৰাখিব পাৰিলে অৰ্জুনৰ প্ৰতিজ্ঞা ভংগ হ’ব আৰু তেতিয়া তেওঁ আপোনা-আপুনি জুইত জাহ যাব৷ অৰ্জুনৰ শোকত বাকী চাৰিজন পাণ্ডৱো মৰিব৷ তেতিয়া ময়ে ৰাজসুখ ভোগ কৰিব পাৰিম৷”

পৰিস্থিতি চাই কৃষ্ণই অৰ্জুনক ক’লে, “সখা, জয়দ্ৰথক মাৰিবলৈ টান হৈ পৰিছে৷ ইফালে সময়ৰো নাটনি৷ গতিকে ছলনাৰ আশ্ৰয় ল’ব লাগিব৷ মই যোগৰ মায়াৰে বেলিটো ঢাকি ধৰিম৷ তেতিয়া জয়দ্ৰথে ঘেৰৰ মাজৰ পৰা ওলাই আহিব৷ সেই ছেগতে তুমি জয়দ্ৰথৰ মূৰটো কাটি নি তেওঁৰ পিতৃৰ কোলাত পেলাবা৷”

এইবুলি কৈয়ে কৃষ্ণই বেলিটো ঢাকি ধৰিলে৷ সকলোৱে ভাবিলে দিনটোৰ অন্ত পৰিলে৷ সেই চেগতে অৰ্জুনে বিশেষ কৌশলেৰে জয়দ্ৰথক বধ কৰিলে৷ কিয়নো জয়দ্ৰথৰ জন্মৰ সময়তে তেওঁৰ পিতৃ বৃদ্ধক্ষত্ৰই আকাশবাণী শুনিবলৈ পাইছিল যে “তোমাৰ পুত্ৰক কোনোবা বিখ্যাত যোদ্ধাই শিৰচ্ছেদ কৰি বধ কৰিব৷” তাকে শুনি বৃদ্ধক্ষত্ৰই ভবিষ্যতৰ শত্ৰুক অভিশাপ দি ক’লে যে, “মোৰ পুত্ৰৰ কটা মূৰ যিয়ে মাটিত পেলাব, তাৰো মূৰ ফালি এশফাল হ’ব৷”

সেইবাবে কৃষ্ণৰ কথা মতে অৰ্জুনে জয়দ্ৰথলৈ এনে এবিধ আলৌকিক শৰ মাৰি পঠিয়ালে যে শৰপাটে জয়দ্ৰথৰ মূৰটো নি সন্ধ্যা উপাসনা কৰি থকা বৃদ্ধক্ষত্ৰৰ কোলাত পেলাই দিলে৷ হঠাৎ কোলাত কিবা এটা পৰাত তেওঁ উচপ খাই সেইটো আছাৰ মাৰি পঠিয়ালে৷ লগে লগে তেওঁৰ মূৰটো ফালি ছিৰাছিৰ হৈ গ’ল৷

আনফালে কৃষ্ণই মায়া সামৰিলত গোটেইখন পোহৰেৰে ফটফটীয়া হৈ উঠিল৷ কৃষ্ণ আৰু অৰ্জুনে শংখ বজাই জয়দ্ৰথৰ মৃত্যু হ’ল বুলি সকলোকে জনাই দিলে৷