অসীম কুমাৰ হাজৰিকা
অগ্ৰজ কবি যতীন কোঁৱৰৰ ‘ছেফটিপিন মৰা ৰুমালবোৰ’ (২০২২) পঢ়িলে প্ৰথমেই এটা কথা মনলৈ আহে যে এইখন গ্ৰন্থ কোনো উত্তেজিত ডেকা কবিৰ প্ৰথম পুথি নহয়৷ ১৯৭৯ চনৰ পৰা ২০২২ চনলৈকে লিখা কবিতাসমূহ ইয়াত একত্ৰিত হৈছে৷ সৰলকৈ যদি ক’বলৈ যাওঁ, কবিয়ে নিজৰ যৌৱনকালক পিছৰ পৰা চাইছে আৰু সেই চাৱনিত পৰিস্ফুট হয় এটা নিৰ্দিষ্ট সামাজিক মনোভাৱ৷ অসমত সত্তৰ দশকৰ শেষৰ ফালে যৌৱনৰ অৰ্থ কেৱল প্ৰেম নাছিল, এক নৈতিক দাবীও আছিল৷ সেইহেতুকে ‘যৌৱন’ কবিতাত কবিয়ে কয়, “যৌৱন বুলিলে, তোমালোকৰ দৰেই মইও বুজি পাওঁ, / নিপীড়িতজনৰ হকে চৰ্তবিহীন আত্মবলিদানৰ এক / অত্যুজ্জ্বল অমৰ কবিতা”৷ ইয়াত কাব্যিক বৈভৱ নিজেই ত্যাগৰ নামান্তৰ৷ কিন্তু সেই ঘোষণাৰ ভিতৰতে এটা ফাঁক আছে৷ “তোমালোকৰ দৰেই মইও” বাৰে বাৰে উভতি অহাৰ ফলত ব্যক্তিগত অনুভৱ সামূহিক হৈ পৰে বুলি ভবা হয়৷ আচলতে সমষ্টিৰ নাম লৈ ব্যক্তিয়ে নিজকে নিৰাপদ কৰে৷ এইখিনি কোঁৱৰৰ আৰম্ভণিৰ শক্তি আৰু দুৰ্বলতা দুয়োটা৷
কোঁৱৰৰ কবিতাৰ গাঁথনি মুক্তক ছন্দৰ৷ কিন্তু এয়া কোনো অৰাজক উচ্ছৃংখলতা নহয় বৰং ভাবৰ অন্তঃস্ৰোত অনুসৰি গঢ় লোৱা এক সচেতন সংৰচনামূলক স্বাধীনতা৷ ‘নদী’য়ে নটা খণ্ডত ক্ৰমশঃ নিজৰ অৰ্থ উন্মোচন কৰে—আৰম্ভণিতে নদী “হাড়ে-হিমজুৰে এক,—কুমাৰ”, তাৰ পাছত “তোমাৰেই এক উজ্জ্বল প্ৰকাশ”, আৰু ক্ৰমে এক স্পৰ্শকাতৰ প্ৰেমিকাৰ ৰূপ গ্ৰহণ কৰি শেষত “নদীৰ অন্য নাম বিষাদ” আৰু “নদী কবিতাৰ দৰে / কবিতাৰ দৰে গোন্ধায়”-ত উপনীত হয়৷ এই সংৰচনাগত গতিৰ মাধ্যমত কবিয়ে প্ৰকৃতিক বাহ্য জগতৰ কোনো নিস্পৃহ দৃশ্য হিচাপে টং কৰি নাচাই তাক পোনপটীয়াকৈ মানৱীয় অনুভৱ আৰু সম্পৰ্কৰ অন্তৰ্জগতলৈ টানি আনে৷ এইখিনিতে কবিতাটোৰ শিল্প-সাফল্য বিদ্যমান৷ কিন্তু শেষ পৰ্যায়ত নদীক কবিতাৰ সৈতে একাত্ম কৰি পেলোৱাৰ প্ৰচেষ্টাই ৰূপকটোক কিছু সহজ আৰু পূৰ্বানুমেয় কৰি তোলে৷ অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ কথাটো হ’ল—নদীৰ ধ্বংস আৰু লালন, ক্ষয় আৰু সৃষ্টিৰ দ্বন্দ্ব, যি সামাজিক বাস্তৱতাৰ গভীৰতালৈ লৈ যাব পাৰিলেহেঁতেন, কবিতাটোৱে সেই সম্ভাৱনাক সম্পূৰ্ণৰূপে বিকশিত নকৰে৷ “আইৰ বুকুত খান্দে / শোকৰ গভীৰ খাদ”-ত নদীৰ বেদনাই মাতৃকেন্দ্ৰিক এক অন্তৰংগ ৰূপ লাভ কৰিছে কিন্তু সেই বেদনা বৃহত্তৰ সামাজিক ইতিহাস, নদী-সভ্যতাৰ সংঘাত অথবা মানুহৰ জীৱন-জীৱিকাৰ বাস্তৱতাৰ সৈতে সংযুক্ত নোহোৱাত কবিতাটোৰ সামাজিক তাৎপৰ্য এক নিৰ্দিষ্ট গণ্ডীৰ মাজত ৰৈ যায়৷ অৰ্থাৎ, নদী ইয়াত স্মৃতি, প্ৰেম আৰু বিষাদৰ শক্তিশালী প্ৰতীক হৈ উঠিছে যদিও ইতিহাসৰ জীৱন্ত চাপটোক সম্পূৰ্ণৰূপে নিজৰ সোঁতত প্ৰৱাহিত কৰিব পৰা নাই৷
কোঁৱৰৰ কাব্যবৈভৱৰ প্ৰধান সম্পদ ইয়াৰ লোকজীৱনৰ সৈতে নিবিড় সংলগ্নতা৷ ‘তামুলী-পীৰা’, ‘পানী-পাত’, ‘কলাপাত-জুমুঠি’, ‘কেতেকী’, ‘ভেঁটফুল’, ‘বিহুপেঁপা’—এই জাতীয় শব্দাৱলী কেৱল আঞ্চলিক শব্দৰেই অলংকাৰ নহয়৷ সমান্তৰালভাৱে ই কবিতাৰ অনুভৱৰ সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক কাঠামো নিৰ্মাণ কৰে৷ ‘কেতেকী’ত ব’হাগে ফুলক “তল-ওঁঠৰ মৌ-ডিমৰু” খাই পেলোৱাৰ চিত্ৰখনত সময় কোনো নিৰ্বিকাৰ কালধাৰা নহয়৷ সময় যেন ভোকাতুৰ জীৱ, যি সৌন্দৰ্যকো ক্ষয়ৰ পৰা ৰেহাই নিদিয়ে৷ আনহাতে ‘চোৰ’ শীৰ্ষক কবিতাত চুৰিৰ বস্তু ধন-সম্পদ নহয়; ‘চম্পাফুলৰ এটা গধূলি’, ‘নাহৰ পাতৰ নিজান নিয়ৰ’, ‘কচুধুবিৰ দহোটা আঙুলি’— অৰ্থাৎ চুৰি ইয়াত কোনো বস্তুৰ নহয়, মুহূৰ্ত আৰু অনুভৱৰ৷ শেষত ভেঁটফুল আৰু খোজ-মগনীয়া জোনাকৰ গোপন কথা শুনিবলৈ কাণ পতা চোৰৰ আকাংক্ষাই এই অনুভূতিক আৰু গভীৰ কৰে৷ এই পৰিপ্ৰেক্ষত প্ৰেমে ব্যক্তিগত অধিকাৰৰ ভাষা পৰিত্যাগ কৰি এক ক্ষণস্থায়ী সৌন্দৰ্যক ধৰি ৰখাৰ আকুলতালৈ ৰূপান্তৰিত হয়৷ এইখিনিতে কোঁৱৰৰ সংবেদনশীলতাৰ বিশেষত্ব৷ লোকজ শব্দভাণ্ডাৰ তেওঁৰ কাব্যিক ব্যঞ্জনাত কেৱল সোঁৱৰণিৰ উপকৰণ হৈ নাথাকি জীৱন, সময়, বিপৰ্যয় আৰু প্ৰেমৰ এক স্বকীয় নান্দনিক ব্যাকৰণ গঢ়ি তোলে৷
চিত্ৰকল্পৰ ক্ষেত্ৰত কোঁৱৰৰ বিশেষ কৃতিত্ব ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ মাজত থকা পৰম্পৰাগত সীমাৰেখা ভাঙি এক নতুন সংবেদন-ব্যৱস্থা নিৰ্মাণ কৰাত৷ ‘জোনাকৰ ৰুণ শুনিলেই’—শিৰোনামটোৱেই এই কাব্যকৌশলৰ এক তাৎপৰ্যপূৰ্ণ ইঙ্গিত; জোনাকৰ ৰুণ ‘শুনা’ মানে দৃশ্যক শ্ৰাব্য কৰি তোলা আৰু সংবেদনক একক ইন্দ্ৰিয়ৰ কাৰাগাৰৰ পৰা মুক্ত কৰা৷ “পাভমাছৰ ঠোঁটৰ দৰে ওঁঠ এযুৰিয়ে” শিলুৱা মুখত খুঁটি খুঁটি “অলৌকিক খাজুৰাহো” গঢ়ি তোলাৰ পাছত “হঠাৎ গজি উঠে আচৰিত এখন নৈ”—এই ৰূপক-সংযোজনত প্ৰেম কোনো উচ্চাৰিত ঘোষণা নহয়৷ ইয়াত প্ৰেম মানে দেহ আৰু স্পৰ্শৰ মাজেৰে সৃষ্ট এক তাৎক্ষণিক অভিজ্ঞতা৷ ইয়াতেই কবি কোঁৱৰৰ কাব্যিক শক্তি আটাইতকৈ উজ্জ্বল৷ ‘পৰ্বত’ কবিতাত নেৰুদাৰ এপিগ্ৰাফ উপস্থিত থাকিলেও কবিতাটোৱে নিজৰ স্থানীয় অভিজ্ঞতাৰ মাটি এৰি নাযায়; পৰ্বত হৈ উঠে তিনিজনী নিজৰাৰ গৰ্বিত পিতৃ আৰু চিচিফাছ্ হৈ পৰে তাৰ শোকৰ কবিতাৰ সখি৷ কিন্তু এই ৰোমাণ্টিক আৱৰণতে মহিমামণ্ডিত কৰা প্ৰকৃতিৰ মহিমা শেষত “চিচিফাছ্ নিহত হ’ল” বাক্যত আকস্মিকভাৱে ভাঙি পৰে৷ এই ভাঙোনেই কবিতাটোক আলংকাৰিক প্ৰকৃতিপূজাৰ পৰা বাস্তৱৰ কঠিন ভূগোললৈ ঘূৰাই আনে৷ নহ’লে ইয়াত পৰ্বত কেৱল এক ৰোমাণ্টিক প্ৰতিমা হৈ ৰ’লহেঁতেন! মানুহৰ হস্তক্ষেপ আৰু ইতিহাসৰ হিংস্ৰতাৰে জৰ্জৰিত জীৱন্ত ভূদৃশ্য নহ’লহেঁতেন!
অনুষংগৰ ব্যৱহাৰত কোঁৱৰৰ কাব্যিক ব্যঞ্জনা যেন দুটা ভিন্ন সাংস্কৃতিক ভূগোলৰ মাজত অহা-যোৱা কৰে৷ এফালে দৈয়ন, তামুলী-পীৰা, আম্ৰপালিৰ উৰুলি-সনা দুটি পাত, যমুনাৰ ঘিলা-বৰণীয়া পানী —লোকজ জীৱনৰ এই অনুষংগবোৰে কবিতাক আমাৰ মাটিৰ সৈতে সংপৃক্ত কৰে; আনফালে শকুন্তলা, জানকী, উৰ্মিলা, পাঞ্চালী, ৰাধা, কিউপিড, চাইকী, এণ্ড্ৰ’মিডা, চীজাৰ, ফিনিক্স আদিৰ বহুবিধ পৌৰাণিক-সাংস্কৃতিক স্মৃতি কবিতাৰ অন্তৰ্ভাগত প্ৰৱেশ কৰে৷ এই দ্বিতীয় স্তৰটোৱে কেতিয়াবা অৰ্থৰ পৰিসৰ বহলাই দিয়াৰ সলনি কবিতাৰ স্বাভাৱিক গতিৰ ওপৰত এক অতিৰিক্ত সাংস্কৃতিক ভাৰ জাপি দিয়ে৷ ‘ৰোমাণ্টিক অশ্বাৰোহী’ত কবিয়ে নিজকে প্ৰেমৰ এক বিশেষ অধিকাৰী ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে—দুষ্মন্তৰ অভিজ্ঞান আঙুঠি বিচাৰি দিয়া, জানকীৰ চকুত ৰামধেনুৰ চাৱনি পিন্ধাই দিয়াৰ দৰে কল্পনাত তেওঁ নিজেই প্ৰেমৰ মধ্যস্থতাকাৰী আৰু স্ৰষ্টা৷ এই আত্ম-উপস্থাপনৰ অন্তৰালত থকা মধ্যবিত্তীয় ৰোমাণ্টিক আত্মমুগ্ধতাক আওকাণ কৰিলে কবিতাটোৰ সমালোচনাত্মক পাঠ অসম্পূৰ্ণ হৈ থাকিব৷ “মই এক ৰোমাণ্টিক অশ্বাৰোহী”—এই পুনৰুক্তিয়ে প্ৰথমে এক গীতিময় ছন্দ সৃষ্টি কৰে যদিও দীৰ্ঘ পঠন কৰিলে সেই আত্মঘোষণাই ক্ৰমে আত্মপ্ৰচাৰৰ আভাসো বহন কৰে৷ “সাৰ্বজনীন সৰ্বকালীন এক হৃদয়ৱান প্ৰেমিক বিদ্ৰোহী” বুলি আত্মপৰিচয় ঘোষণা কৰিলেই অৱশ্যে বিদ্ৰোহৰ সামাজিক অৰ্থ প্ৰতিষ্ঠিত নহয়; বিদ্ৰোহক সত্য কৰি তুলিবলৈ জীৱনৰ বাস্তৱ সংঘাত, সামাজিক ঘৰ্ষণ আৰু অভিজ্ঞতাৰ জটিলতা কবিতাৰ অন্তৰ্ভাগত প্ৰৱেশ কৰিব লাগে৷ এইখিনিতে কোঁৱৰৰ কবিতাৰ এক অপূৰ্ণতা স্পষ্ট হয় য’ত জীৱনৰ তীব্ৰ ঘৰ্ষণৰ ঠাইত কেতিয়াবা সুগন্ধি, অলংকাৰ আৰু ৰোমাণ্টিক আত্মপ্ৰতিমাৰ উপস্থিতি অধিক ঘন হৈ উঠে৷
কবি যতীন কোঁৱৰৰ
কবিতাত সময়-চেতনাৰ প্ৰশ্নটো স্বাভাৱিকতেই উত্থাপিত হয়৷ আৰম্ভণিৰ কবিতাবোৰত নিপীড়িত
মানুহৰ আকাংক্ষা আৰু সামূহিক মুক্তিৰ স্বপ্নৰ এক উজ্জ্বল প্ৰতীক পৰিস্ফুট হয়— “নীৰৱে
নীৰৱে আঁজুৰি আছোঁ / সহস্ৰজনৰ আকাংক্ষিত সূৰ্য”৷ কিন্তু ক্ৰমে কবিৰ কাব্যদৃষ্টি প্ৰকৃতি,
প্ৰেম আৰু স্মৃতিৰ অন্তৰংগ এখন পৃথিৱীলৈ আকুলতাৰে প্ৰৱেশ কৰে৷ ‘অৰণ্য এখন হ’ম বসন্তকালৰ’ত
নিজেই বসন্তৰ অৰণ্য হৈ উঠাৰ আকাংক্ষা এই অন্তৰ্মুখী নান্দনিক চেতনাৰেই এক অনুপম প্ৰকাশ৷ অৱশ্যে এই পৰিৱৰ্তনক কেৱল
সামাজিক বাস্তৱৰ পৰা ফালৰি কাটি যোৱা বুলি পঠন অভিজ্ঞতাত লিপ্ত হ’লে কবিতাটোৰ অন্তৰ্নিহিত
গতি সম্পূৰ্ণৰূপে ধৰা নপৰে৷ ১৯৯৫ চনৰ অসম আছিল গভীৰ সামাজিক আৰু ঐতিহাসিক প্ৰপঞ্চৰে
ঘেৰি থকা এক সময়৷ সেই সময়ৰ সৈতে কবিৰ সম্পৰ্ক প্ৰকৃতি, প্ৰেম আৰু ব্যক্তিগত অনুভৱৰ
মাজেৰেও প্ৰকাশ পাব পাৰে৷ কবিতাৰ দায়িত্ব কেৱল সমকালক পোনপটীয়াকৈ প্ৰতিফলিত কৰাতে
সীমাবদ্ধ নহয়; কেতিয়াবা কেতিয়াবা ই সময়ৰ অস্থিৰতাক সৌন্দৰ্য, স্মৃতি আৰু প্ৰাতিচ্ছিক
অনুভৱৰ ভিতৰত সঞ্চিত কৰি ৰাখে৷ কোঁৱৰৰ ৰোমাণ্টিকতা সেই অৰ্থত বাস্তৱৰ অস্বীকাৰ নহয়,
বৰং বাস্তৱক এক সুগন্ধিময় নান্দনিক অভিজ্ঞতালৈ ৰূপান্তৰ কৰাৰ অবিৰত প্ৰয়াস৷ এই ৰূপান্তৰৰ
সৌন্দৰ্যতেই তেওঁৰ কাব্যিক স্বাতন্ত্ৰ্য নিহিত আৰু তাৰ মাজেৰেই তেওঁৰ কাল-চেতনাৰ সূক্ষ্ম
স্বৰটোও শুনিবলৈ পোৱা যায়৷
***
ফোন : ৬০০০০৬২১৩৯
পঢ়ুৱৈৰ মতামত (০টা মন্তব্য)